मदुरोको ‘तेल कान्डमाआधारित शासन’ र ट्रम्प शैली : एक तुलनात्मक राजनीतिक विश्लेषण (ऋषिकेश भट्टराई )

कपन अनलाइन

काठमाण्डौ ,पुस २०।

भेनेज्वयलाका राष्ट्रपति निकोलस मदुरोको शासन र अमेरिकाका राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पको शासनशैली फरक राजनीतिक प्रणालीमा विकसित भए पनि, शक्ति प्रयोग, राष्ट्रवाद र स्रोत–आधारित राजनीति का दृष्टिले तुलना गर्न योग्य छन्। मदुरोको शासन मुख्यतः तेल–आधारित राज्य नियन्त्रण मा आधारित छ भने ट्रम्प शैली राष्ट्रवादी पूँजीवाद र ‘America First’ अवधारणामा केन्द्रित रह्यो।
मदुरोको शासनको मूल आधार भेनेज्वयलाको विशाल तेल स्रोत हो। ह्युगो चाभेजले सुरु गरेको तेल उद्योगको पूर्ण राष्ट्रियकरणलाई मदुरोले निरन्तरता दिए। तेल आम्दानीलाई सामाजिक कार्यक्रम, सब्सिडी र सत्ता टिकाउने राजनीतिक संयन्त्रका रूपमा प्रयोग गरियो। प्रारम्भिक चरणमा यसले गरिब वर्गमा लोकप्रियता दिलायो, तर दीर्घकालीन रूपमा तेलमा अत्यधिक निर्भरता, उत्पादन घट्नु, भ्रष्टाचार र कुप्रबन्धन का कारण अर्थतन्त्र धराशायी भयो।

राज्यले निजी क्षेत्रलाई दबाउँदै लग्दा उत्पादनशीलता घट्यो र हाइपरइन्फ्लेसन, अभाव र पलायन तीव्र बन्यो। यस अवस्थामा मदुरो शासन तेललाई विकासको साधनभन्दा सत्ता जोगाउने हतियार का रूपमा प्रयोग गरेको देखिन्छ।
ट्रम्प शैली भने भिन्न सन्दर्भमा विकसित भयो। अमेरिका तेल आयमा निर्भर राष्ट्र होइन, तर ट्रम्पले पनि ऊर्जा राष्ट्रवाद लाई जोड दिए। “Drill, baby, drill” जस्ता नारा, पर्यावरणीय नियम खुकुलो पार्नु र घरेलु तेल–ग्यास उत्पादन बढाउनु ट्रम्प शैलीका विशेषता थिए। यहाँ तेल राज्यको प्रत्यक्ष नियन्त्रणभन्दा निजी पूँजी र बजारलाई बलियो बनाउने रणनीति अपनाइयो। तर ट्रम्प शैलीको समानता मदुरोसँग लोकप्रियतावाद (Populism) मा देखिन्छ—दुवैले “जनताको पक्षमा उभिएको शक्तिशाली नेता” को छवि निर्माण गरे।
शासनशैलीको अर्को साझा पक्ष संस्थामाथिको दबाब हो।

मदुरोले न्यायपालिका, निर्वाचन निकाय र सञ्चारमाध्यमलाई नियन्त्रणमा राख्दै सत्ता सुदृढ गरे। ट्रम्पले भने स्वतन्त्र संस्थामाथि प्रत्यक्ष नियन्त्रण त गरेनन्, तर न्यायपालिका, मिडिया र निर्वाचन प्रणालीमाथि निरन्तर प्रश्न उठाएर संस्थागत विश्वास कमजोर पार्ने प्रयास गरे। यसले देखाउँछ कि फरक प्रणाली भए पनि शक्तिशाली नेतृत्वले संस्थालाई चुनौती दिन सक्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धमा पनि फरक तर तुलनायोग्य दृष्टिकोण देखिन्छ। मदुरो पश्चिमी विश्वबाट टाढा रहँदै चीन र रूससँग नजिकिए। ट्रम्पले भने बहुपक्षीय संस्थाभन्दा एकपक्षीय सम्झौता र दबाबलाई प्राथमिकता दिए। दुवै अवस्थामा राष्ट्रहितको परिभाषा संकुचित र नेताकेन्द्रित देखिन्छ।
निष्कर्षतः मदुरोको तेल–आधारित शासन स्रोतको दुरुपयोग र अधिनायकवादी सुदृढीकरण तर्फ गयो भने ट्रम्प शैली लोकप्रियतावादी राष्ट्रवाद र संस्थागत चुनौती मा सीमित रह्यो। यी दुई उदाहरणले देखाउँछन् कि स्रोत होस् वा शक्ति, जब शासन दीर्घकालीन दृष्टि, पारदर्शिता र संस्थागत सन्तुलनबिनाको हुन्छ, तब लोकतन्त्र र विकास दुवै जोखिममा पर्छन्।