समयको परीक्षणमा राष्ट्र : निर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा हाम्रो आत्मपरीक्षण

–डा. राजेन्द्र पौडेल
“Time and tide wait for none”— समय र ज्वारभाटाले कसैको प्रतीक्षा गर्दैनन्। यो केवल प्रचलित उखानमात्र होइन, इतिहासको कठोर र अटल नियम हो ।समयको अविरल प्रवाहले साम्राज्यहरू जन्माएको छ, शक्तिशाली राजाहरूलाई पतन गराएको छ र गौरवशाली सभ्यताहरूलाई इतिहासका पानामा सीमित बनाएको छ। जसले समयको संकेत बुझेनन्, तिनीहरू पछाडि परे; जसले समयलाई चिने र त्यस अनुसार आफूलाई रूपान्तरण गरे, तिनीहरूले नयाँयुगको सुरुवात गरे।
समयआफैँ बोल्दैन, तर समयले गर्ने निर्णय अत्यन्त स्पष्ट र न्यायपूर्ण हुन्छ। समयले कसै प्रतिपक्षपात गर्दैन। ऊ न त शक्तिको मोहमा पर्छ, न त भावनाको प्रभावमा। समयको न्याय ढिलो हुन सक्छ, तर अन्धो हुँदैन;मौन हुन सक्छ, तर अन्यायपूर्ण हुँदैन। त्यसैले इतिहासका पानाहरू हेर्दा हामी पाउँछौँ, परिवर्तन नै समयको सबैभन्दा ठूलो सत्य हो ।
आजनेपालपुनः एक निर्णायक घडीमा उभिएको छ । यो केवल राजनीतिक परिवर्तनको क्षण होइन; यो आत्म मूल्यांकनको, आत्मचिन्तनको र आत्म परिवर्तनको अवसर हो । निर्वाचनको पूर्वसन्ध्यामा हामी केवल मत हाल्ने तयारी गरिरहेका छैनौँ; हामी हाम्रो सामूहिक चेतना, मूल्य र प्राथमिकताको परीक्षण गरिरहेका छौँ। हाम्रो एक–एक मतले केवल प्रतिनिधि चयन गर्दैन, यसले राष्ट्रको आगामी दिशा तय गर्छ ।
प्रश्नकेवल“कसलाई जिताउने?” भन्नेमा सीमित छैन। वास्तविक प्रश्न त “हामी कस्तो राष्ट्र निर्माण गर्न चाहन्छौँ?” भन्ने हो। के हामी सुशासन, पारदर्शिता र जवाफदेहिताको आधारमा उभिएको राष्ट्र चाहन्छौँ? के हामी अवसर, समानता र समृद्धिको मार्गमा अगाडि बढ्न चाहन्छौँ? वा फेरि पुरानै गल्ती दोहो¥याएर समयलाई दोष दिने प्रवृत्तिमा अडिग रहनेछौँ?
हामीले बुझ्नुपर्छ, राष्ट्र निर्माण कुनै एक व्यक्तिवादको जिम्मेवारी मात्रहोइन। यो सम्पूर्ण नागरिकको साझा दायित्व हो। लोकतन्त्र केवल अधिकारको अभ्यास होइन; यो कर्तव्यको स्मरण पनिहो। मताधिकार प्रयोग गर्नु हाम्रो अधिकार हो, तर विवेकपूर्ण निर्णय गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो।
इतिहासले देखाएको छ कि जब नागरिक सचेत हुन्छन्, राष्ट्र बलियो बन्छ। जब नागरिक मौन हुन्छन्, अवसरवादीहरू हावी हुन्छन्। त्यसैले आजको यो क्षण केवल राजनीतिक कार्यक्रमहोइन; यो चेतनाको परीक्षा हो।
समयको प्रवाह रोकिँदैन। आज हामीले गरेको निर्णय भोलिको इतिहास बन्छ। यदिहामीले दूरदर्शिता, इमानदारी र जिम्मेवारीका साथ निर्णय ग¥यौँ भने, भोलिका पुस्ताले गर्व गर्ने नेपाल निर्माण गर्न सक्नेछन् । तर यदिहामीले अवसर गुमायौँ भने, समयले फेरि पनि कठोर निर्णय गर्नेछ ।
त्यसैले आज आवश्यक छ, सचेत नागरिकको रुपमा, स्पष्ट दृष्टिकोण र सामूहिक संकल्प। हामीले केवल सरकार परिवर्तन होइन, सोच परिवर्तन गर्नुपर्छ। हामीले केवल प्रतिनिधि चयन होइन, हाम्रो भविष्य निर्माण गर्न सक्ने योग्यव्यक्तिजिताउनपर्छ।
अन्ततः समयले कसैलाई पर्खिँदैन। तर समयले अवसर भने दिन्छर त्यो अवसरको सदुपयोग गर्ने कि नगर्ने भन्ने निर्णय हाम्रो हातमा छ। आजको यो निर्णायक घडीमा, आऔँ हामी सबै मिलेर यस्तो नेपाल निर्माण गर्ने प्रण गरौँ, जहाँ न्याय, समानता, समृद्धि र स्वाभिमान केवल नारामाहोइन, व्यवहारमा देखियोस्।
विगतका वर्षहरू : अवसर र अलमल
पछिल्ला दशकहरू परिवर्तनकादशक रहे। राजनीतिकआन्दोलनहरूले जनचेतनालाई जागृत गरे, नयाँ संविधाननिर्माण भयो, संघीय संरचनाको स्थापनाभयो, र अधिकारहरूको दायरा विस्तार भयो ।यीउपलब्धिहरू सानाहोइनन्। लामो संघर्ष, बलिदान र प्रतिबद्धताको परिणामस्वरूप हामीले लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्ने दिशामा महत्वपूर्ण पाइलाचाल्यौँ ।लोकतन्त्रको संस्थागतविकास कुनै छोटो यात्राको परिणाम होइन; यो निरन्तर अभ्यास, सहमति र समर्पणको दीर्घ यात्राहो, र हामीले त्यस यात्राका महत्वपूर्ण मोडहरू पार गरिसकेका छौँ ।

तर यथार्थमाअर्को पाटो पनिउत्तिकै गम्भीर छ । सरकारहरूको बारम्बार परिवर्तन, अस्थिर गठबन्धन राजनीति, नीतिगत निरन्तरताको अभाव र सत्ताकेन्द्रितप्रतिस्पर्धाले विकासको गतिलाई अवरुद्ध ग¥यो । योजनाहरू बने, शिलान्यास भए, तर कार्यान्वयनकमजोर हुँदा अपेक्षित परिणाम आउन सकेनन् ।नीति र कार्यक्रमहरु कागजमा मात्र सीमितभए.कार्यान्वयनमा स्पष्टता, जवाफदेहिता र अनुगमनको कमी देखियो ।
युवाशक्ति, राष्ट्रको ऊर्जा र सम्भावनाको आधारहो तर अवसरको खोजीमा विदेशिन बाध्य भयो। देशभित्र रोजगारी, उद्यम र नवप्रवर्तनका पर्याप्त अवसर सिर्जना हुननसक्दा लाखौँ युवाहरूले आफ्नो श्रम र सीप विदेशमाखर्चिनुप¥यो । कृषिक्षेत्र, उद्योग र उत्पादनमूलक क्षेत्रले अपेक्षित प्राथमिकता नपाउँदा अर्थतन्त्र आयात–निर्भर बन्दै गयो। उपभोग बढ्यो, तर उत्पादन बढेन।
शहरहरूको विस्तार तीव्र गतिमाभयो, तर योजना विहीन। पूर्वाधार निर्माणमा दीर्घकालीन दृष्टिकोणको कमी देखियो। गाउँका उर्वर भूमिबाँझै रहे, तर श्रमशक्ति अभाव देखियो। कृषिमा आधुनिकीकरण, बजार व्यवस्थापन र प्रविधिको समुचित प्रयोग हुननसक्दा उत्पादन क्षमतामा अपेक्षित सुधार आएन ।
समयले हामीलाई बारम्बार संकेत दियो—नीतिमा स्थायित्व चाहिन्छ, नेतृत्वमा दूरदृष्टि चाहिन्छ, शासनमा पारदर्शिता र जवाफदेहिता चाहिन्छ । तर हामी प्रायःतत्कालिक लाभ, सत्ता समीकरण र भावनात्मक भाषणमै अल्झियौँ । दीर्घकालीन राष्ट्रिय हित भन्दा अल्पकालीन राजनीतिक फाइदा प्राथमिकतामा पर्न गयो ।
अब प्रश्न उठ्छ—के हामी फेरि पनि उही चक्र दोहो¥याउनेछौँ? वा इतिहासबाट पाठ सिकेर नयाँदिशा तय गर्नेछौँ? लोकतन्त्र केवल संरचना र पदहरूको व्यवस्था मात्र होइन; यो सोच, संस्कार र उत्तरदायित्वको प्रणाली हो। यदि हामीले नीतिमा निरन्तरता, कार्यान्वयनमा कडाइ, र शासनमा पारदर्शिता सुनिश्चित गर्न सक्यौँ भने परिवर्तन सम्भव छ।
आज आवश्यक छ—उत्पादनमूलक अर्थतन्त्रको निर्माण, स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना, कृषि र उद्योगको आधुनिकीकरण, र युवाशक्तिको देशभित्रै सम्मानजनक उपयोग। आवश्यक छ—नीतिगत स्थिरता, संस्थागत सुदृढीकरण र दीर्घकालीन राष्ट्रिय दृष्टिकोण ।
समय अझै हाम्रो पक्षमा हुन सक्छ, यदि हामीले समयको संकेत बुझ्यौँ भने। इतिहासले अवसर दिन्छ, तर अवसर सदैव रहँदैन। अब निर्णय हाम्रो हातमा छ—अस्थिरता र आश्वासनमै सीमित रहने कि स्थायित्व, समृद्धि र सुशासनतर्फ दृढ कदम चाल्ने।
निर्वाचन : केवल प्रक्रिया होइन, संकल्प
निर्वाचन लोकतन्त्रको उत्सव भनिन्छ। तर यो केवल उत्सवमात्र होइन—यो आत्मपरीक्षण हो, उत्तरदायित्वको क्षण हो। मतपत्रमा अंकित एउटा चिन्हले केवल एक उम्मेदवारलाई जिताउँदैन;त्यसले आगामी पाँचवर्षको नीति, प्राथमिकता र बजेटको दिशा तय गर्छ। त्यसैले निर्वाचन क्षणिक उत्साहको विषयमात्र होइन, दीर्घकालीन प्रभाव पार्ने निर्णय हो।
हामीले अब मतलाई अधिकार मात्र होइन, दायित्वको रूपमा बुझ्नुपर्छ। लोकतन्त्रले हामीलाई बोल्ने, रोज्ने र प्रश्न गर्ने अधिकार दिएको छ; तर सही निर्णय गर्नु हाम्रो कर्तव्य हो। भावनात्मक नारा, जातीय वा क्षेत्रीयआग्रह, क्षणिक प्रलोभन वा व्यक्तिगत सम्बन्ध भन्दामाथि उठेर विवेकपूर्ण निर्णय लिनु आजको आवश्यकता हो।
हामीले आफैँलाई केही कठोर प्रश्न सोध्नैपर्छ—के उम्मेदवारको विगत पारदर्शी छ?,के उनीसँग स्पष्ट, समयबद्ध र यथार्थपरक योजना छ?,के उनीआलोचनालाई स्वीकारेर सुधार गर्न सक्ने क्षमता राख्छन् ?के उनी राष्ट्रहितलाई दलगत स्वार्थ भन्दामाथि राख्न सक्छन् ?
यीप्रश्नहरू केवल औपचारिक होइनन्; यिनै प्रश्नहरूले हाम्रो भविष्यको रूपरेखा निर्धारण गर्छन्। लोकतन्त्रमा नेतृत्व केवल भाषणले मापनहुँदैन, कार्यसम्पादनले मापन हुन्छ। प्रतिबद्धता केवल घोषणापत्रमा सीमित हुनु हुँदैन;त्यो व्यवहारमा देखिनुपर्छ।

हामीले व्यक्ति भन्दा नीति, नाराभन्दा दृष्टिकोण, र वाचा भन्दा कार्यान्वयन क्षमतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। यदि हामीले मतलाई क्षणिक आवेगमाप्रयोग ग¥यौँ भने त्यसको परिणाम पाँच वर्षसम्म भोग्नुपर्छ। तर यदिहामीले सोचविचार गरेर, सूचनाको आधारमा र राष्ट्रहितलाई केन्द्रमा राखेर निर्णय ग¥यौँ भने त्यसले दीर्घकालीन सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
लोकतन्त्रको सुदृढीकरण केवल संविधान र संरचनाबाट हुँदैन; सचेत नागरिक सहभागिताबाट हुन्छ। मतदानकेन्द्र सम्म पुग्नु मात्र पर्याप्त होइन; सही विकल्प रोज्नु नै लोकतान्त्रिक परिपक्कताको संकेत हो।
निर्वाचन हाम्रो सामूहिक चरित्रको दर्पण हो। हामी कस्ता नागरिक हौँभन्ने कुरा हाम्रो मतले प्रमाणित गर्छ। त्यसैले आजआवश्यक छ—उचितनिर्णय, स्पष्ट सोच र जिम्मेवार सहभागिता। किन कि मतपत्रमा लगाइएको एउटा चिन्हले केवल सरकार बनाउँदैन त्यो चिन्हले राष्ट्रको भविष्य लेख्छ।
अबको नेतृत्व : समयको भाषा बुझ्ने
अब देशलाई यस्तो नेतृत्व चाहिएको छ जसले समयको भाषा बुझोस्, युगको आवश्यकता चिन्न सकोस्, र परिवर्तनको दिशालाई स्पष्ट रूपमा देख्न सकोस्। परिस्थिति जटिल हुन सक्छ, चुनौतीहरू गहिरा हुन सक्छन्, तर सही नेतृत्वले नै राष्ट्रलाई स्थिरता र समृद्धिको बाटोमा डो¥याउन सक्छ।आजको आवश्यकता यस्ता गुणहरूले सम्पन्न नेतृत्व हो ।
इमानदारी — भ्रष्टाचार विरुद्ध स्पष्ट र दृढ प्रतिबद्धता। सार्वजनिक पदलाई व्यक्तिगत लाभको साधन होइन, सेवाको अवसरका रूपमाबुझ्ने चरित्र। पारदर्शी शासन, जवाफदेहिता र नैतिकआचरण नेतृत्वको आधार बन्नुपर्छ।
दूरदृष्टि — पाँचवर्षभन्दा परको सोच। केवल तत्कालीन लोकप्रियताका लागि होइन, पुस्तान्तरण प्रभावपार्ने दीर्घकालीन योजना। शिक्षा, स्वास्थ्य, पूर्वाधार, ऊर्जा, प्रविधि र वातावरणजस्ता क्षेत्रमा दीर्घकालीन रणनीति आवश्यक छ।
नीतिगत स्थायित्व — सरकार फेरिए पनि विकासको गति नरोकिने संरचना। नीति व्यक्ति निर्भर होइन, संस्था निर्भर हुनुपर्छ। स्थिरता र निरन्तरता विना समृद्धि सम्भव हुँदैन।
युवामैत्री र उत्पादनमूलक सोच — रोजगारी सिर्जना, उद्यम प्रवद्र्धन, नवप्रवर्तन र प्रविधिमाआधारित विकास। युवाशक्तिलाई विदेशिनबाध्यपार्ने होइन, स्वदेशमै अवसर सिर्जना गर्ने दृष्टिकोण। आयातमानिर्भर अर्थतन्त्रबाट उत्पादनमुखी अर्थतन्त्रतर्फको रूपान्तरण।
समावेशिता र सामाजिकन्याय — अवसरमा समानपहुँच। विकासको फल सबै वर्ग, क्षेत्र र समुदायसम्मपुग्ने सुनिश्चितता। विभाजनहोइन, एकताको राजनीति।
नेतृत्व केवल भाषण गर्ने कला होइन, निर्णय गर्ने साहस हो। कठिन निर्णय लिन सक्ने, आलोचना सहन सक्ने, र आवश्यक परे सुधार गर्न सक्ने क्षमता नै सच्चा नेतृत्वको पहिचान हो। लोकप्रियता क्षणिक हुन सक्छ, तर परिणाम स्थायी हुन्छन्।
आजहामीले रोज्ने नेतृत्वले केवल वर्तमान होइन, भविष्य पनि निर्धारण गर्छ। त्यसैले आवश्यकता छ—चरित्रवान, दूरदर्शी, उत्तरदायी र राष्ट्रप्रति प्रतिबद्ध नेतृत्वको।
नागरिकको भूमिका : परिवर्तनको केन्द्र
राष्ट्र निर्माणमा नागरिक निष्क्रिय दर्शक हुन सक्दैन। लोकतन्त्रमा वास्तविक शक्ति कुनै पद वा संस्थामामात्र सीमित हुँदैन;त्यो सचेत मतदातामा निहित हुन्छ। जब नागरिकले प्रश्न सोध्छ, निर्णयहरूको मूल्याङ्कन गर्छ र जवाफदेहिता माग्छ, तब मात्र नेतृत्व जिम्मेवार बन्छ। मौन समाजमा सत्ताको दुरुपयोग सजिलै सम्भव हुन्छ, तर सचेत समाजमा शासन पारदर्शी र उत्तरदायी बन्न बाध्य हुन्छ।
लोकतन्त्र केवल मतदानको दिनमा सीमित हुँदैन। यो निरन्तर निगरानी, सहभागिता र संवादको प्रक्रिया हो। नागरिकले आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्नुका साथै कर्तव्य पनिनिर्वाह गर्नुपर्छ—नीति र कार्यक्रमबारे जानकारी राख्ने, सार्वजनिक सरोकारका विषयमा आवाज उठाउने, र गलत प्रवृत्ति विरुद्ध दृढतापूर्वक उभिने।
हामीले विगतमा अमूल्य समय गुमाएका छौँ—यो स्वीकार गर्नैपर्छ। अस्थिरता, अल्पकालीन सोच र आपसी अविश्वासका कारण थुप्रै अवसरहरू हातबाट फुत्किए। तर स्वीकारोक्ति नै सुधारको पहिलो कदमहो। गल्तीलाई ढाकछोप गर्नु समाधान होइन, त्यसबाट पाठ सिकेर अघि बढ्नु नै प्रगतिको आधार हो।
अब बाँकी समयलाई विवेक, अनुशासन र राष्ट्रिय प्रतिबद्धतासहित प्रयोग गर्न सकिन्छ। आवश्यक छ—व्यक्तिगत स्वार्थभन्दामाथि उठेर सामूहिकहितको पक्षमाउभिने साहस। आवश्यक छ—भावनात्मकप्रतिक्रियाभन्दातर्कसंगत निर्णय। आवश्यक छ—आलोचनामात्रहोइन, सकारात्मक योगदान।
यदिनागरिक जागरूकभए, नेतृत्व स्वतःअनुशासित हुन्छ। यदि समाज उत्तरदायी भयो, शासन पनि उत्तरदायी बन्छ। राष्ट्रको भविष्य कुनै एक व्यक्तिको हातमा मात्र हुँदैन;त्यो करोडौँ सचेत नागरिकहरूको सामूहिक निर्णयमा निर्भर हुन्छ।
राष्ट्र निर्माण निरन्तर प्रक्रिया हो। हिजोका कमजोरी स्वीकार्दै, आज सही निर्णय गर्दै, र भोलिका लागि स्पष्ट दृष्टि बनाउँदै अघि बढ्दा मात्रहामी समृद्ध, न्यायपूर्ण र आत्मनिर्भर राष्ट्रको आधार निर्माण गर्न सक्छौँ।
निष्कर्ष : इतिहासको नयाँपाना
समय फेरि हाम्रो ढोकामा आएको छ। इतिहासले कहिलेकाहीँ राष्ट्रलाई विशेष अवसर प्रदान गर्छ—यस्ता क्षणहरू बारम्बार आउन सक्छन्, तर परिस्थितिहरू उस्तै रहँदैनन्। अवसर दोहोरिन सक्छ, तर त्यसको मूल्य र प्रभाव सधैँ समान हुँदैन। इतिहासले सधैँ सम्झाउँछ—राष्ट्रहरू अवसरबाट उठ्छन्, तर लापरवाही र अलमलबाट पछाडि पर्छन्।
आज हामी त्यस्तै मोडमा उभिएका छौँ। यो केवल निर्वाचनको प्रक्रियाहोइन; यो भविष्यको मार्गचित्र कोर्ने क्षण हो। अबको निर्वाचनलाई केवल राजनीतिकप्रतिस्पर्धाको रूपमा सीमित नगरौँ। यसलाई राष्ट्रिय संकल्पबनाऔँ—समृद्धि, सुशासन, स्थायित्व र न्यायको दिशामा सामूहिक प्रतिबद्धता।
हामीले विगतमा समयको मूल्य बुझ्ननसकेको क्षणहरू पनि देखेका छौँ। पाँचवर्षपछि फेरि “समय खेर गयो” भन्ने आत्मग्लानि दोहोरिन नदिन आजै सचेत निर्णय गर्नुपर्छ।

आज गरिएको विवेकपूर्ण छनोटले भोलिको इतिहास लेख्छ।आज यस्तो आधार निर्माण गरौँ कि पाँचवर्षपछि हामीगर्वका साथ भन्न सकौँ—“हामीले समयलाई सम्मान ग¥यौँ।”हामीले अवसरलाई चिन्यौँ, जिम्मेवारीलाई स्वीकार्यौँ, र राष्ट्रहितलाई प्राथमिकतामा राख्यौँ।समय हाम्रो ढोकामा छ—अब निर्णय हाम्रो हातमा छ। यदि हामी सचेत, एकजुट र प्रतिबद्ध भयौँ भने यही क्षणबाट नयाँ अध्याय सुरु हुन सक्छ।