जितिया : आस्था, मातृत्व र लोकसंस्कृतिको जीवन्त पर्व (अञ्जु चालिसे ‘रूपाञ्जली’)

२०८३ कार्तिक ६, शुक्रवार

कपन अनलाइन
काठमाडौं कार्तिक ६ ।

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो । यहाँका हरेक समुदायका आफ्नै मौलिक पर्व, संस्कार र परम्परा छन् । यिनै पर्वहरूले समुदायको पहिचान मात्र जोगाएका छैनन्, पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएका विश्वास, सम्बन्ध र जीवनमूल्यलाई पनि जीवन्त राखेका छन् । तराई–मधेस क्षेत्रमा विशेष महत्वका साथ
मनाइने जितिया यस्तै मौलिक सांस्कृतिक पर्वमध्ये एक हो ।
जितियालाई जीवित्पुत्रिका व्रत पनि भनिन्छ । विशेषतः आमाहरूले आफ्ना सन्तानको दीर्घायु, स्वास्थ्य, सुख, समृद्धि र सुरक्षाको कामना गर्दै यो व्रत बस्ने परम्परा छ । यसको केन्द्रमा आमाको सन्तानप्रतिको माया, त्याग र जिम्मेवारी जोडिएको पाइन्छ । यद्यपि परम्परागत रूपमा कतिपय समुदायमा यसलाई विशेषतः छोराको दीर्घायुको कामनासँग जोडिएको पाइन्छ, आजको सन्दर्भमा सन्तान भन्नाले छोरा र छोरी दुवैलाई समान रूपमा बुझिनु आवश्यक छ ।
जितियासँग जोडिएको धार्मिक विश्वास
जितिया पर्वसँग राजा जिमूतवाहनको कथा जोडिएको छ । लोकविश्वासअनुसार जिमूतवाहनले आफ्नो जीवनको समेत पर्वाह नगरी अरूको जीवन जोगाउन गरेको त्याग र करुणाको स्मरणमा यो व्रतको परम्परा विकसित भएको मानिन्छ । विभिन्न समुदाय र स्थानअनुसार यससँग जोडिएका कथा र लोकमान्यतामा केही भिन्नता पाइन्छ ।
जितियाका अवसरमा व्रती महिलाहरू जिमूतवाहनको कथा सुन्ने, पूजा गर्ने र लोकगीत गाउने गर्छन् । यसरी धार्मिक आस्थासँगै मौखिक परम्परा र लोकसाहित्य पनि पुस्तादेखि पुस्तासम्म हस्तान्तरण हुँदै आएको छ ।
तीन दिनको व्रत परम्परा
जितिया सामान्यतः तीन दिनको धार्मिक–सांस्कृतिक प्रक्रियाका रूपमा मनाइन्छ । पहिलो दिनलाई ‘नहाय–खाय’ भनिन्छ । यस दिन स्नान गरी शरीर र मनलाई शुद्ध राख्ने तथा शुद्ध भोजन गर्ने परम्परा हुन्छ ।
दोस्रो दिन मुख्य व्रत बसिन्छ । कतिपय समुदायमा यो निर्जला व्रतका रूपमा समेत मनाइन्छ । व्रती महिलाहरू दिनभर उपवास बसेर पूजा, कथा श्रवण र लोकगीतमा सहभागी हुन्छन् । परिवार र समुदायका महिलाहरू एकै ठाउँमा भेला हुने भएकाले यसले आपसी आत्मीयता र सामाजिक सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउँछ ।
तेस्रो दिन निर्धारित समय र विधिअनुसार पूजा सम्पन्न गरी पारण गरिन्छ । पारणपछि व्रत समाप्त हुन्छ र भोजन तथा पानी ग्रहण गरिन्छ । यसरी जितिया केवल एक दिनको उपवास नभई धार्मिक आस्था, पारिवारिक भावना र सामुदायिक सहभागितासँग जोडिएको पर्व हो ।
आस्था मात्र होइन, लोकसंस्कृतिको संरक्षण पनि
जितियाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको सांस्कृतिक स्वरूप हो । व्रतसँगै गाइने लोकगीत, सुनाइने लोककथा, पहिरन, खानपान र सामूहिक भेला यस पर्वका अभिन्न पक्ष हुन् । विशेषतः महिलाहरूले यस अवसरमा आफ्ना आमाहरू र हजुरआमाबाट सुन्दै आएका कथा र गीत नयाँ पुस्तालाई सुनाउने गर्छन् ।
यस अर्थमा जितिया धार्मिक अनुष्ठान मात्र होइन, मौखिक इतिहास र लोकसंस्कृतिको एउटा जीवन्त विद्यालय पनि हो । पुस्तकमा नलेखिएका कतिपय कथा, भोगाइ र सांस्कृतिक स्मृतिहरू यस्तै पर्वका माध्यमबाट पुस्तान्तरण हुँदै आएका छन् ।
मातृत्वको प्रेम र त्याग
जितियाको सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष आमाको माया हो । सन्तानका लागि आमाले दुःख, अभाव र कठिनाइ सहन तयार हुने भाव यस पर्वमा अभिव्यक्त हुन्छ । व्रत त्यस भावनाको एउटा सांस्कृतिक रूप हो ।
तर बदलिँदो समयसँगै एउटा प्रश्न पनि उठ्छ—के
आमाको प्रेम प्रमाणित गर्न शारीरिक कष्ट नै आवश्यक छ ?
आस्था व्यक्तिगत विषय हो । कसैले श्रद्धापूर्वक व्रत बस्नु उसको विश्वास हो भने स्वास्थ्यको ख्याल गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक जिम्मेवारी हो । विशेषगरी गर्भवती, स्तनपान गराइरहेका, दीर्घरोग भएका वा नियमित औषधि सेवन गरिरहेका व्यक्तिले चिकित्सकीय सल्लाहबिना कठोर उपवास गर्नु उचित हुँदैन । निर्जला व्रतका कारण शरीरमा पानीको कमी, कमजोरी, चक्कर वा रक्तचापमा समस्या आउन सक्छ ।
त्यसैले जितियाको मूल भावना आमाको माया र सन्तानको कल्याण हो भन्ने बुझाइलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । आस्था र स्वास्थ्य एकअर्काका विरोधी होइनन् ।
बदलिँदो समाजमा जितियाको अर्थ
आज परिवारको स्वरूप, जीवनशैली र सामाजिक सोच तीव्र रूपमा बदलिँदै छ । यस्तो अवस्थामा परम्परालाई केवल पुरानै विधि दोहो¥याएर जोगाउनु पर्याप्त हुँदैन । त्यसको मूल भाव र मानवीय मूल्यलाई पनि नयाँ पुस्तासँग जोड्न आवश्यक हुन्छ ।
जितियाले हामीलाई सन्तानको दीर्घायु मात्र होइन, उनीहरूको स्वास्थ्य, शिक्षा, सुरक्षा, संस्कार र सम्मानपूर्ण जीवनका लागि अभिभावकको जिम्मेवारी सम्झाउँछ । सन्तानका लागि व्रत बस्नु जति सुन्दर भावना हो, उनीहरूलाई असल वातावरण दिनु, हिंसा र विभेदबाट जोगाउनु तथा समान अवसर उपलब्ध गराउनु पनि त्यत्तिकै ठूलो जिम्मेवारी हो ।
यस पर्वलाई छोरा–छोरीको भेदभन्दा माथि उठाएर सबै सन्तानको सुख, स्वास्थ्य र उज्ज्वल भविष्यको कामनासँग जोड्न सकियो भने यसको सामाजिक अर्थ अझ व्यापक बन्न सक्छ ।
निष्कर्ष
जितिया केवल भोक र प्यास सहेर गरिने व्रत होइन । यो मातृत्वको प्रेम, त्याग, करुणा, पारिवारिक आत्मीयता र लोकसंस्कृतिको जीवन्त अभिव्यक्ति हो । यसले धर्म र संस्कृतिसँगै परिवार, समाज र मानवीय सम्बन्धका मूल्यलाई पनि सम्झाउँछ ।
समय परिवर्तनशील छ । परम्पराहरू पनि समयसँगै नयाँ अर्थ र नयाँ संवेदनासँग जोडिनुपर्छ । त्यसैले जितियाको मौलिक सांस्कृतिक पहिचान जोगाउँदै यसको मानवीय पक्षलाई अझ फराकिलो बनाउन सकिन्छ ।
आमाको प्रेमलाई एउटा दिनको व्रतमा मात्र सीमित नगरी सन्तानको स्वस्थ, सुरक्षित र सम्मानपूर्ण भविष्य निर्माण गर्ने निरन्तर प्रयासका रूपमा बुझ्न सकियो भने जितियाको सन्देश अझ सार्थक हुनेछ । यही नै आस्था, संस्कृति र मानवीयताको सुन्दर संगम हो ।