शास्त्रका धुमिल पन्ना : महेन्द्र चालिसे

कपन अनलाइन

काठमाण्डौ ,जेष्ठ २३।

मानव सभ्यताको यात्रामा समय–समयमा यस्ता क्षणहरू आएका छन्, जब पुराना मान्यता र परम्पराहरूको धुलाम्मे आवरण फाटेर नयाँ चेतनाको झिल्को देखापरेको छ । इतिहासका पानाहरू पल्टाउँदा देखिन्छ—जब–जब शास्त्रका धुमिल पन्नाबाट सत्यले शासनसँग आश्रय माग्नुपरेको छ, तब–तब समाजले आत्मसमिक्षा गर्न बाध्य भएको छ । यस्तो अवस्थामा लाग्छ, युग आफैंले कोल्टे फेर्ने तयारी गरिरहेको छ ।
शास्त्र कुनै पनि सभ्यताको बौद्धिक सम्पत्ति हो । यसले धर्म, नैतिकता, राजनीति र सामाजिक जीवनलाई मार्गदर्शन दिन्छ । तर शास्त्र समयसापेक्ष सन्दर्भमा लेखिन्छ; त्यसैले यसको व्याख्या र प्रयोग पनि समयअनुसार परिवर्तन हुनुपर्छ । जब शास्त्रलाई अक्षरशः स्थिर सत्य मानिन्छ, तब त्यसको धुमिल पन्नाबाट नयाँ युगको सत्य हराउन थाल्छ ।
सत्य स्थिर हुँदैन; यो खोज र अनुभवको परिणाम हो । प्राचीन कालमा सत्यको खोज धार्मिक ग्रन्थहरूमा सीमित थियो, तर आधुनिक युगमा विज्ञान, दर्शन र मानव अधिकारका अवधारणाले सत्यलाई फराकिलो बनाएका छन् । त्यसैले जब पुरानो व्याख्याले वर्तमानको न्याय र समानताको भावनालाई सम्बोधन गर्न सक्दैन, तब सत्यले शासनसँग आश्रय माग्छ—अर्थात् कानुनी र राजनीतिक संरचनाबाट आफ्नो स्थान सुनिश्चित गर्छ ।
शासनको मूल उद्देश्य न्याय स्थापना गर्नु हो । यदि शास्त्र वा परम्पराको नाममा अन्याय हुन्छ भने, त्यसलाई सुधार्ने जिम्मेवारी शासनको हुन्छ । आधुनिक लोकतान्त्रिक राज्यको आधार नै यही हो—कानुन सबैभन्दा माथि हुन्छ, र त्यो कानुन मानव अधिकार, समानता र स्वतन्त्रताको मूल्यमा आधारित हुन्छ ।
जब सत्य शासनसँग आश्रय माग्छ, यसको अर्थ हुन्छ—समाजमा कुनै असन्तुलन छ । उदाहरणका लागि, दासप्रथा, जातीय विभेद, लैङ्गिक असमानता—यी सबै कुनै समय शास्त्र वा परम्पराको आधारमा जायज ठहरिएका थिए । तर समयले देखायो, ती मान्यता मानवताको विरुद्ध थिए । त्यसबेला सत्यले शासनको ढोका ढकढक्यायो, र सुधारको आन्दोलन जन्मियो ।
युग परिवर्तन अचानक हुँदैन; यो चेतनाको क्रमिक विकास हो । जब जनमानसले प्रश्न गर्न थाल्छ, जब पुरानो व्याख्यालाई चुनौती दिइन्छ, जब शासनले सुधारको कदम चाल्छ—त्यसैले युग परिवर्तनको संकेत दिन्छ ।
आजको विश्वमा प्रविधि, शिक्षा र सञ्चार माध्यमले चेतनालाई तीव्र बनाएका छन् । कुनै पनि अन्याय लामो समय लुक्न सक्दैन । नागरिकहरू आफ्नो अधिकारबारे सजग छन् । जब शास्त्रका धुमिल पन्नाले वर्तमानको आकांक्षालाई सम्बोधन गर्न सक्दैन, तब नयाँ व्याख्या र नयाँ कानुनी संरचना आवश्यक हुन्छ ।
परम्परा समाजको जरा हो, तर जरा मात्र भएर रूख बाँच्दैन; उसलाई नयाँ पात र हाँगा पनि चाहिन्छ । यदि हामीले परम्परालाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार ग¥यौं भने सांस्कृतिक पहिचान हराउने खतरा हुन्छ । तर यदि परम्परालाई प्रश्नविहीन स्वीकार ग¥यौं भने प्रगति अवरुद्ध हुन्छ ।
त्यसैले आवश्यक छ—शास्त्रको पुनव्र्याख्या । पुनव्र्याख्या भनेको अस्वीकार होइन; यो समयसापेक्ष अर्थ खोज्ने प्रयास हो । सत्य र शासनको सम्बन्ध पनि यहीँबाट स्पष्ट हुन्छ । शासनले परम्परालाई सम्मान गर्दै, तर मानव अधिकार र वैज्ञानिक सोचलाई प्राथमिकता दिँदै नीति निर्माण गर्नुपर्छ ।
कोल्टे फेर्नु भनेको केवल राजनीतिक परिवर्तन होइन; यो नैतिक पुनर्जागरण पनि हो । समाज तब परिवर्तन हुन्छ, जब व्यक्तिको सोच परिवर्तन हुन्छ ।
आज हामी सूचना युगमा छौं । तर सूचनाको बहुलताले मात्र सत्यको विजय हुँदैन । विवेक, तर्क र सहिष्णुता आवश्यक छ । यदि शासनले पारदर्शिता र उत्तरदायित्व कायम गर्न सकेन भने, सत्य फेरि धुमिल पन्नामै हराउने खतरा रहन्छ ।
युग परिवर्तनमा नागरिकको भूमिका निर्णायक हुन्छ । शासन आफैं परिवर्तन हुँदैन; जनचेतनाले उसलाई परिवर्तन गर्न बाध्य बनाउँछ । लोकतन्त्रमा मतदाताको शक्ति नै सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो ।
जब नागरिकले प्रश्न गर्छ, बहस गर्छ, र न्यायको पक्षमा उभिन्छ—त्यसले शासनलाई सत्यतर्फ उन्मुख गराउँछ । यही प्रक्रिया नै युग परिवर्तनको मूल प्रेरणा हो ।
“शास्त्रका धुमिल पन्नाबाट, सत्य साशनसँग आश्रय माग्छ”—यो वाक्य आफैंमा गहिरो सन्देश बोकेको छ । यसले संकेत गर्छ कि समाज कुनै संक्रमणकालीन मोडमा छ । पुराना मान्यताहरू पुनर्मूल्यांकन भइरहेका छन्, र नयाँ चेतना जन्मिँदैछ ।
यदि शासनले सत्यलाई सम्मान ग¥यो, यदि नागरिकले विवेक र सहिष्णुतालाई अँगाले, यदि परम्परालाई समयअनुसार पुनव्र्याख्या गरियो—तब निश्चय नै युगले कोल्टे फेर्छ ।
युग परिवर्तनको आशा केवल कल्पना होइन; यो इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको तथ्य हो । जब सत्यले आवाज उठाउँछ र शासनले त्यसलाई सुन्छ, तब नयाँ प्रभात उदाउँछ ।
अन्ततः, युग परिवर्तन कुनै बाह्य चमत्कार होइन; यो सामूहिक चेतनाको जागरण हो । धुमिल पन्नाबाट उज्यालोतर्फको यात्रा कठिन अवश्य छ, तर असम्भव छैन । आजको समयले हामीलाई यही प्रश्न सोधिरहेको छ—के हामी सत्यलाई शासनसम्म पु¥याउन तयार छौं ? यदि हो भने, नयाँ युगको कोल्टे फेराइ अब टाढा छैन ।

सहकार्य : कपन बानेश्वर साहित्यक साप्ताहिक