चौतारीहरायो,समाज पनि हराउँदैछ : सार्वजनिक जग्गा जोगाऔँ,भावी पुस्ताको भविष्य बचाऔँ

कपन अनलाइन

काठमाडौं असार २६ / मधुसुदन कार्की

कहिलेकाहीँ म आफ्नै बाल्यकाल सम्झन्छु। गाउँको बीचमा उभिएको विशाल पिपल वा बरको रूख, त्यसको छहारीमा बनेको चौतारी, त्यहाँ बसेका बुढाबुढी, खेतबाट फर्केका किसान, विद्यालयबाट आएका बालबालिका, टाढाबाट आएका बटुवाहरू, युवाहरूको हाँसो र महिलाहरूको भलाकुसारी—यी सबै दृश्यहरू आज पनि मनमा ताजै छन्। त्यो चौतारी केवल ढुङ्गाले बनेको संरचना थिएन; त्यो गाउँको मुटु थियो। त्यहीँ सम्बन्ध जन्मिन्थे, विश्वास बलियो हुन्थ्यो र समाज बन्थ्यो।

चौतारीमा बस्न कसैको निमन्त्रणा चाहिँदैनथ्यो। त्यहाँ धनी–गरिब, महिला–पुरुष, युवा–वृद्ध सबै बराबरी थिए। कसैले आफ्नो थकान बिसाउँथ्यो, कसैले जीवनका अनुभव सुनाउँथ्यो, कसैले भविष्यका योजना बनाउँथ्यो। बालबालिकाले खेल्दै सामाजिक संस्कार सिक्थे। दुःख पर्दा सहयोग त्यहीँबाट जुट्थ्यो, खुसी पर्दा बधाई त्यहीँबाट बाँडिन्थ्यो। चौतारी समाजको अनौपचारिक विद्यालय थियो, जहाँ जीवनका सबैभन्दा महत्वपूर्ण पाठ पढाइन्थे।

तर आज त्यो चौतारी कहाँ छ?

विकासको नाममा गाउँ र सहरका धेरै सार्वजनिक चौतारीहरू हराइसकेका छन्। पिपल र बरका रूख काटिएका छन्। खुला चौरहरूमा भवन बनेका छन्। सार्वजनिक जग्गामा महिला भवन, पुरुष भवन, क्लब भवन, समितिका भवन र अन्य संरचनाहरू ठडिएका छन्। भवन निर्माण आफैँमा गलत होइन, तर जब सार्वजनिक सम्पत्ति केही सीमित समूहको नियन्त्रणमा पुग्छ, गेट लगाइन्छ, पर्खाल उठाइन्छ र आम नागरिकको सहज पहुँच बन्द हुन्छ, तब सार्वजनिक सम्पत्तिको मूल मर्ममाथि प्रहार हुन्छ।

सार्वजनिक जग्गा कुनै संस्था, क्लब वा समितिको निजी सम्पत्ति होइन। त्यो सम्पूर्ण नागरिकको साझा सम्पत्ति हो। त्यसमा हरेक नागरिकको समान अधिकार हुनुपर्छ। सार्वजनिक स्थानको अर्थ नै सबैका लागि खुला स्थान हो। यदि त्यहाँ बनेका संरचनाले समाजलाई जोड्नुको सट्टा विभाजन गर्न थाले भने, त्यस्ता अभ्यासमाथि पुनर्विचार आवश्यक हुन्छ।

सार्वजनिक जग्गा थपिँदैन, तर हराउन भने धेरै सजिलो हुन्छ। एकपटक सार्वजनिक जमिन स्थायी संरचनाले ओगटेपछि त्यसलाई फेरि खुला बनाउन दशकौँ लाग्न सक्छ। त्यसैले नयाँ सार्वजनिक स्थान खोज्नुभन्दा पहिले भएका सार्वजनिक स्थानको संरक्षण गर्नु हाम्रो पहिलो दायित्व हो।

यसको सबैभन्दा ठूलो असर आजका बालबालिकामा देखिएको छ। उनीहरूले खुला मैदान गुमाएका छन्। डन्डीबियो, कबड्डी, लुकामारी, चोर–पुलिस, फुटबल र भलिबल खेल्दै सिक्ने सामाजिक संस्कार हराउँदै गएको छ। खेल मैदानको ठाउँ मोबाइलको स्क्रिनले लिएको छ। खुला आकाशमुनि साथीहरूसँग रमाउनुपर्ने उमेरका बालबालिका कोठाभित्र सीमित हुँदै गएका छन्।

एक समय छिमेकीहरू परिवारजस्तै हुन्थे। कसैको घरमा दुःख पर्दा सिंगो गाउँ पुग्थ्यो। खुसी पर्दा सबै मिलेर रमाउँथे। आज एउटै टोलमा वर्षौँ बस्दा पनि छिमेकीको नाम थाहा नपाउने अवस्था बढ्दै गएको छ। प्रविधिले संसारलाई नजिक ल्याएको छ, तर कतिपय अवस्थामा मानिसलाई मानिसबाट टाढा पनि बनाइदिएको छ।

हामी प्रविधिको विरोध गरिरहेका छैनौँ। मोबाइल, इन्टरनेट र आधुनिक पूर्वाधार आजको आवश्यकता हुन्। तर प्रविधिले सम्बन्धको स्थान लिनु हुँदैन। परिवार एउटै कोठामा बसेर पनि फरक–फरक स्क्रिनमा हराइरहेको यथार्थले संवाद र आत्मीयता दुवै कमजोर बनाएको छ।

विकास भनेको भवनको संख्या मात्र बढाउनु होइन। विकास भनेको मानिसबीचको सम्बन्ध, विश्वास र सामाजिक एकतालाई पनि बलियो बनाउनु हो। यदि भवन धेरै भए तर समाज नै कमजोर भयो भने त्यो विकास अधुरो हुन्छ।

त्यसैले अब विकासको नयाँ सोच आवश्यक छ। हरेक स्थानीय तहले सार्वजनिक जग्गाको संरक्षणलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ। हरेक वडामा कम्तीमा एउटा खुला पार्क, एउटा खेल मैदान र एउटा परम्परागत चौतारी संरक्षण वा निर्माण गर्ने नीति बनाउनुपर्छ। पिपल, बर, समी र नीमजस्ता दीर्घायु रूख रोपेर चौतारी निर्माण गर्ने अभियान सञ्चालन गरिनुपर्छ। सार्वजनिक पार्क र खुला स्थानमा अनावश्यक पर्खाल र गेट लगाएर नागरिकको पहुँच सीमित गर्ने प्रवृत्ति अन्त्य हुनुपर्छ।

हामीले आफ्ना बालबालिकालाई केवल राम्रो विद्यालय मात्र होइन, राम्रो समाज पनि दिनुपर्छ। केवल मोबाइल होइन, साथी पनि दिनुपर्छ। केवल घर होइन, चौतारी पनि दिनुपर्छ। केवल भवन होइन, खुला आकाश पनि दिनुपर्छ।

आज हामीले सार्वजनिक जग्गा जोगाउन सकेनौँ भने भोलिका पुस्ताले चौतारीको कथा केवल इतिहासका पुस्तकमा पढ्नेछन्। उनीहरूले पिपलको छहारी, बटुवाको विश्राम र गाउँको सामूहिक आत्मीयता अनुभव गर्न पाउने छैनन्।

आउनुहोस्, चौतारीलाई फेरि जीवित बनाऔँ। सार्वजनिक जग्गा बचाऔँ। बालबालिकालाई खुला वातावरणमा खेल्ने अधिकार सुनिश्चित गरौँ। विकाससँगै समाज, संस्कार र आत्मीयतालाई पनि जोगाऔँ।

किनकि—

भवनले गाउँ बन्दैन, समाजले गाउँ बन्छ।

पर्खालले सुरक्षा दिन सक्छ, तर आत्मीयता दिन सक्दैन।

चौतारी केवल बस्ने ठाउँ होइन, पुस्ता जोड्ने पुल हो।

सार्वजनिक जग्गा बचाऔँ।
चौतारी बचाऔँ।
समाज बचाऔँ।
मानवता बचाऔँ।

(लेखक मधुसूदन कार्की सामाजिकअभियन्ता , राजनीतिज्ञ र  स्वतन्त्र विश्लेषक समेत हुन् )