काठमाण्डौ ,जेष्ठ १४।

धेरै भावनात्मक विचारहरू लिएर हुर्किँदै। तैपनि म १२ वर्षको थिएँ, उच्च सपना र धेरै जिज्ञासाहरू लिएर।१२ वर्षको उमेरमा ओछ्यानबाट ब्यूँझिएदेखि नै एउटा ठूलो जिज्ञासाले मलाई अँगालो हाल्यो। मैले देखेको वरपरको वातावरण, मेरा साथीहरू, सबै कुराले मलाई खुशी बनाउँथ्यो। तैपनि, केटी भएको नाताले मेरो बिहानीहरू जिम्मेवारीहरूको थुप्रो र निश्चित मानसिकताको साथ सुरु हुन्थ्यो “भन्दै – तिमी एक परिपक्व छोरी हौ – मैले मुस्कुराउँदै मेरा आमाबाबुले मलाई भन्नुभएको सबै काम स्वीकार गरें- शिक्षा पक्षपाती, निर्णय लिने पक्षपाती। एउटा शब्दको साथ – तिमीलाई दमनकारी र सम्मानजनक कसरी हुने भनेर जान्नुपर्छ। भान्साको काम – “यी महिलाको लागि काम गर्न धेरै सजिलो छन्”। भान्सामा काम गर्न हामीलाई कुनै प्रमाणित कार्य अनुभव चाहिँदैन। यो धेरै सानै उमेरदेखि सुरु हुन्छ र महिलाहरूलाई यो थाहा हुन्छ भन्ने धारणा संग हुर्किएकी म, १२ वर्षको उमेरमा पनि मलाई घरको काममा काम गर्नुपर्थ्यो, ग्यास बाल्न भारी प्रेसर कुकरमा खाना बनाउने। आफूलाई हेर्दा मलाई लाग्थ्यो कि म यी कुराहरूमा सक्षम छु। यो सजिलो छ, होइन र?

छोरी भएर हुर्कनु कहिल्यै सजिलो थिएन। मैले पहिलो पटक रक्तस्राव सुरु नभएसम्म कहिल्यै सोचिन। मैले मेरी आमालाई “आमा, मलाई रक्तस्राव भइरहेको छ” भनेर चिच्याएँ… मैले मेरी आमालाई यी शब्दहरू भनेपछि तुरुन्तै। उनले मलाई घरबाट बाहिर निकालेर अँध्यारो वातावरणमा लगिन् जहाँ आवाज मात्र सुन्न सकिन्थ्यो। त्यहाँ थिए मेरा ज बस्ने ठाउँ वरपरका जनावरहरू…।

जब म त्यहाँ पाइला राख्थें, त्यहाँ ओसिलो थियो र मेरा खुट्टाहरू फोहोर हुन्थे। मेरी आमाले मलाई वरपरको कुनै पनि ठाउँ नछुन भन्नुभयो। मलाई घाम हेर्न, साथीहरूसँग खेल्न र बुबालाई अँगालो हाल्न निषेध गरिएको थियो। उहाँले मलाई लुगाको गुच्छा दिनुभयो र भन्नुभयो कि यो तिम्रो पाइन्ट भित्र लगाऊ। रगत बगिरहेको देखेर म डराएको थिएँ। म रोएँ र केही भन्न सकिनँ। के भइरहेको छ भन्ने बारेमा मेरो मनमा प्रश्नहरू उठिरहेका थिए। मैले मेरी आमालाई बारम्बार बोलाएँ।

उनले मलाई मुस्कुराउँदै सान्त्वना दिइन् कि दिनहरू बित्नेछन्। दिनको केही घण्टा म ठीक थिएँ, मानिसहरूको आवाजले घेरिएको। ओछ्यान थिएन, अँध्यारो थियो, मेरी आमाले मलाई एउटा सानो कम्बल किन्नुभयो र भुइँमा सुत्नुपर्‍यो। भुइँ चिसो थियो। म भोलि स्कूल जानुपर्थ्यो तर मेरी आमाले मलाई शान्तपूर्वक भन्नुभयो “दिनहरू बित्नेछन्”।

म एक्लोपनको अर्थ बुझ्ने उमेरमा थिइनँ, तर मेरो वरिपरि केही थिएन।समय बित्दै गयो र मेरी आमाले खाना यहाँ छ भनेर बोलाउनुभयो। म अलमलमा परें किन उनी मलाई लिन आउँदिनन्। उनी होइनन् भित्र आएर पनि। म बाहिर आएर सोध्न चाहन्थें। पीडा असह्य थियो। वातावरण अँध्यारो हुँदै गइरहेको थियो, जबसम्म म मेरी आमासँग सुत्ने दिनहरू सम्म, म उनको लागि पर्खन्थें र त्यसपछि सुत्थें। समय बित्दै जाँदा उनी आइनन्। मैले मेरी आमालाई चिच्याएँ तर कुनै जवाफ आएन। आफैलाई तल हेर्दा, रगत जमिनमा फैलिएको थियो। मलाई यो कसरी प्रयोग गर्ने, कसरी प्रयोग गर्ने वा रोक्ने भन्ने थाहा थिएन। अँध्यारो थियो, जनावरहरूको आवाज डरलाग्दो थियो। म मेरी आमा र बुबाको लागि रोएँ र जब म निदाएँ मलाई थाहा थिएन। भोलिपल्ट बिहान मैले ढोकामा मेरी आमाको आवाज सुनेँ। जब म उठें मैले केहि नराम्रो गन्ध पाएँ जुन मैले पहिले कहिल्यै पाएको थिइनँ। मलाई बान्ता जस्तो लाग्यो, मेरा हातहरू फोहोर थिए। म भोकाएको थिएँ। मेरा हात र खुट्टा चिसो थिए। मलाई यो कसरी परिवर्तन गर्ने भन्ने थाहा थिएन।

रगत बग्ने कुनै रोक थिएन। मेरी आमाले सामना गर्नु भएका शब्दहरू यो केवल ३-४ दिन हो भनेर म आज्ञाकारी छोरीको रूपमा भन्दा बढी सोच्न सक्दिनथें

३-४ दिन शेडमुनि धेरै जिज्ञासाका साथ, ती परिस्थितिहरूको लागि कोही पनि उत्तरदायी थिएन जहाँ हामीलाई गणना गरिएको थियो अशुद्ध, हाम्रो रगत फोहोर थियो। महिनावारी हुँदा हरेक महिना गोठमा बस्नुपर्दा मैले यी कुराहरू बुझेको थिएँ। हाम्रो सरसफाइ, पोषण, जहाँ बढ्दो बच्चालाई ध्यान चाहिन्छ बाँच्न वा मर्न गोठमा फ्याँकिन्छ,

म यहाँ के गर्दैछु? एउटा ठूलो प्रश्न सधैं मेरो दिमागमा रहन्छ। तर अझै पनि खुशीको बाँच्ने मुस्कानका साथ बाँच्दै, आफैसँग लड्दै। मेरो जीवनमा एउटा ठूलो लहर आयो जब मेरा आमाबाबुले तिमी अब ठूली केटी हौ भने।मेरी आमाले मलाई हेर्नुभयो। उनी परम्पराहरूसँग बाँधिएकी थिइन् र समाजले स्वीकृतिको लागि डराएकी थिइन्।

जुन उमेरमा उनलाई घातक परम्परा, सरसफाइको बारेमा थाहा थिएन, त्यस उमेरमा निरन्तर रक्तस्राव। ती दृष्टिकोणहरूमा बाँच्दै जहाँ मेरी आमाले पनि त्यस्तै परिस्थितिहरूको सामना गरिन् तैपनि उनी बाँचे र हामीलाई स्वस्थ जन्म दिइन्। अन्धकारमा हुर्किएकी कारणले गर्दा रगत बग्दा तपाईंलाई केटी, महिलाको रूपमा बाहिर आउन लाज लाग्छ।

एउटा दुखद घटनामा, कञ्चनपुरको कृष्णपुर नगरपालिकाकी एक युवतीको महिनावारी गोठमा सुतिरहेको बेला सर्पले टोकेपछि मृत्यु भयो।नेपाल बहु सूचक क्लस्टर सर्वेक्षणको डेटा प्रयोग गर्ने २०२६ को अध्ययन (NMICS) २०१९ ले पत्ता लगाएको छ कि सुदूरपश्चिम प्रदेशका लगभग १७% महिलाहरूले आफ्नो पछिल्लो महिनावारी चक्रभरि छाउपडी अभ्यास जारी राखेका छन्।

धेरैजसो महिलाहरूले अझै पनि छुट्टै झुपडीमा सारिएन भने पनि मासिक धर्मको सीमितता अनुभव गर्छन्, जुन सोही अनुसन्धानमा ९४% महिलाहरूले आफ्नो महिनावारीको समयमा धार्मिक गतिविधिहरू नगरेको रिपोर्ट गरेको प्रमाण हो।

स्थापित सांस्कृतिक मान्यता, कानूनको अज्ञानता र सामाजिक दबाबका कारण, विशेष गरी दुर्गम ग्रामीण क्षेत्रहरूमा, कानुनी प्रतिबन्धहरूको बावजुद छाउपडी र महिनावारी छुट्याउने विचार कायमै छ। हानिको लागि परम्परागत रूपमा, धेरै परिवारहरूले अझै पनि महिनावारीको समयमा महिला र केटीहरू अशुद्ध हुन्छन् र तिनीहरूलाई अलग राख्नुपर्छ भन्ने धारणा राख्छन्।

नेपालको सुदूरपश्चिमी क्षेत्र त्यो हो जहाँ महिलाहरूलाई महिनावारीको समयमा कठिनाइहरू सहन लगाउने चलन सबैभन्दा प्रचलित छ – जब उनीहरू गम्भीर स्वास्थ्य समस्याहरूसँग जुधिरहेका हुन्छन् – छाउपडी जस्ता परम्पराहरू अन्तर्गत महिला र केटीहरूलाई अपवित्र मानिन्छ, र उनीहरूलाई बारम्बार आफ्नो घर, परिवार र आधारभूत सुविधाहरूबाट अलग गरिन्छ। यसले उनीहरूको शारीरिक स्वास्थ्यलाई मात्र होइन तर उनीहरूको मर्यादा र मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि हानि पुर्‍याउँछ। महिनावारीको समयमा महिलाहरूले एकअर्काबाट पर्याप्त पोषण, चिकित्सा ध्यान र भावनात्मक सहयोग प्राप्त गर्छन् भन्ने कुरा सुनिश्चित गर्न, तत्काल सुधारहरू आवश्यक छ। कुनै पनि महिला वा केटीलाई उनको महिनावारी चक्रको कारणले अशुद्ध वा लज्जित महसुस गराउनु हुँदैन किनभने यो एक सामान्य जैविक प्रक्रिया हो।

यो वातावरणमा परिवर्तनहरू आवश्यक छ। बढ्दो उमेरमा गोठमुनि बस्नु जहाँ तपाईंले अन्वेषण गर्न, उचित शिक्षा प्राप्त गर्न, पौष्टिक खाना खानु हो।

प्रत्येक दिन एक जना युवा केटीले अझै पनि यो समस्याको सामना गरिरहेकी छिन्। तैपनि चुपचाप तपाईं र तपाईंको स्वास्थ्य भित्र लड्दै।उही अनुसन्धानमा जसले आफ्नो महिनावारीको समयमा धार्मिक गतिविधिहरूबाट बच्ने रिपोर्ट गरे।

स्थापित सांस्कृतिक मान्यता, कानूनको अज्ञानता र सामाजिक दबाबका कारण, विशेष गरी दुर्गम ग्रामीण क्षेत्रहरूमा, कानुनी प्रतिबन्धहरूको बाबजुद छाउपडी र महिनावारी छुट्याउने विचार कायमै छ। विश्वभरका सबै महिलाहरू महिनावारीबाट गुज्रन्छन् जुन एक प्राकृतिक प्रक्रिया हो, तर नेपालका धेरैजसो क्षेत्रमा यसले मानव मानसिकतामा अराजकता सिर्जना गर्छ, बच्चा – केटी – महिलाको शारीरिक जीवनलाई हानि पुर्‍याउँछ। त्यस्तो कुनै क्षेत्र हुनुहुँदैन जहाँ महिलाहरूलाई सबै कुराबाट प्रतिबन्धित छाप्रोमुनि बस्न बाध्य पारिएको होस्। 

कपन अनलाइन

काठमाण्डौ ,बैशाख २/ रमेश कुमार बोहोरा

काठमाण्डौ ,चैत २७/डा. विनीता सिंह

नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशमा शिक्षा केवल ज्ञान प्राप्त गर्ने माध्यम मात्र होइन, समाजको सोच, संरचना र भविष्य निर्माण गर्ने शक्तिशाली साधन पनि हो। तर, आजको यथार्थ हेर्दा हामी अझै पनि “समावेशी शिक्षा” (इन्क्लुसिभ एजुकेशन) को वास्तविक अर्थ र आवश्यकतालाई पूर्ण रूपमा आत्मसात गर्न सकेका छैनौं। समावेशी शिक्षा भन्नाले सबै प्रकारका बालबालिकालाई चाहे उनीहरू शारीरिक रूपमा फरक हुन्, बौद्धिक रूपमा भिन्न हुन्, वा न्युरोडाइभर्स (जस्तै अटिजम, ADHD आदि) अवस्थाका किन नहुन्, एकै शैक्षिक वातावरणमा समान अवसरका साथ शिक्षा दिने व्यवस्था हो। तर व्यवहारमा भने नेपालमा यस्तो समावेशी वातावरण निर्माण गर्न अझै धेरै चुनौतीहरू छन्।

बहिष्करणको यथार्थ नेपालका धेरै विद्यालयहरूमा अझै पनि फरक क्षमता भएका बालबालिकालाई सहज रूपमा स्वीकार गर्ने प्रवृत्ति विकसित भएको छैन। अटिजम भएका वा अन्य विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकाहरूलाई “समस्या” को रूपमा हेरिने प्रवृत्ति छ। उनीहरूलाई कक्षाकोठाबाट अलग राखिने, विद्यालयले भर्ना गर्न अस्वीकार गर्ने, वा शिक्षकहरूमा आवश्यक तालिम नहुँदा उनीहरूको आवश्यकताहरूलाई बेवास्ता गर्ने जस्ता समस्या व्यापक छन्। यसरी हुने बहिष्करणले ती बालबालिकाको आत्मविश्वास घटाउँछ, उनीहरूको प्रतिभा दबिन्छ, र उनीहरू समाजमा पछि पर्न बाध्य हुन्छन्। अझ दुःखको कुरा, धेरै अभिभावकहरू पनि समाजको डर र दबाबका कारण आफ्ना बालबालिकालाई अगाडि ल्याउन सक्दैनन्।

किन आवश्यक छ समावेशी शिक्षा?

हरेक बालबालिकासँग आफ्नै क्षमता, प्रतिभा र सम्भावना हुन्छ। यदि सही वातावरण, समर्थन र अवसर दिइयो भने, न्युरोडाइभर्स बालबालिकाहरूले पनि उत्कृष्ट उपलब्धि हासिल गर्न सक्छन्। नेपालमै यस्ता उदाहरणहरू छन् जहाँ अटिजम भएका बालबालिकाहरूले १० र १२ कक्षा उत्तीर्ण गरेका छन्, विभिन्न क्षेत्रमा आफ्नो पहिचान बनाएका छन्। यसमा अभिभावकको समर्पण र विद्यालयको सहयोग महत्वपूर्ण रह्यो।समावेशी शिक्षा केवल विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकाका लागि मात्र होइन, सबैका लागि फाइदाजनक हुन्छ। यसले सहानुभूति, सहकार्य, र विविधताको सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्छ, जुन आधुनिक समाजका लागि अत्यन्त आवश्यक मूल्यहरू हुन्।

समावेशी शिक्षा सफल बनाउन केवल सोच परिवर्तन पर्याप्त हुँदैन, व्यवहारिक कदमहरू आवश्यक हुन्छन्:

थेरापीको पहुँच सुनिश्चित गर्ने

विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकाका लागि स्पीच थेरापी, अक्कुपेशनल थेरापी, बिहेभियरल थेरापी जस्ता सेवाहरू अत्यन्त आवश्यक हुन्छन्। विद्यालय वा नजिकै यी सेवाहरू उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ।

विद्यालयमा विशेष शिक्षा प्रणाली

विद्यालयहरूले विशेष शिक्षक (Special Educator) नियुक्त गर्नु, व्यक्तिगत शिक्षण योजना (IEP) लागू गर्नु र आवश्यक सहयोगी सामग्री प्रयोग गर्नु जरुरी छ।

शिक्षक तालिम र संवेदनशीलता

सबै शिक्षकलाई समावेशी शिक्षासम्बन्धी तालिम दिई उनीहरूलाई हरेक बालबालिकाको आवश्यकता बुझ्न सक्षम बनाउनु।

अभिभावकको सक्रिय भूमिका

अभिभावकले धैर्य, निरन्तरता र सकारात्मक सोचका साथ बालबालिकाको विकासमा पूर्ण सहयोग गर्नुपर्छ। घर र विद्यालयबीच समन्वय अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ।

सरकारी र नीतिगत समर्थन

सरकारबाट स्पष्ट नीति, बजेट र कार्यान्वयनको सुनिश्चितता हुनुपर्छ, जसले समावेशी शिक्षालाई व्यवहारमा उतार्न सहयोग गर्छ।

समावेशी अभ्यासको एक प्रेरणादायी पहलयसै सन्दर्भमा, पछिल्ला दुई वर्ष छ महिनादेखि मोनास्टिक स्पेक्ट्रम लर्निङ सेन्टरले विद्यालयभित्रै थेरापी सेवा सञ्चालन गर्दै आएको छ। मोनास्टिक स्कूल, जनकपुरधाम सँगको सहकार्यमा सुरु गरिएको यस पहलले विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकालाई विद्यालयमै आवश्यक सहयोग प्रदान गर्ने वातावरण सिर्जना गरेको छ। यहाँ विशेष आवश्यकता भएका बालबालिकालाई सकेसम्म सामान्य शिक्षाको वातावरणमा समेट्ने प्रयास गरिन्छ भने, अझ बढी सहयोग आवश्यक पर्ने बालबालिकाका लागि विशेष शिक्षा प्रणाली पनि सञ्चालनमा छ। यसले हरेक बालबालिकालाई उनीहरूको आवश्यकता अनुसार सिक्ने अवसर प्रदान गरेको छ।

यस प्रयासको सकारात्मक प्रभाव देखिँदै गएको छ। अहिले अन्य विद्यालयहरूले पनि यस्तै अभ्यास अपनाउन थालेका छन्, जसले समाजमा समावेशी शिक्षाप्रति बढ्दो चेतना र स्वीकार्यता झल्काउँछ।

हामी आशावादी छौं कि भविष्यमा यस्ता प्रयासहरू अझ व्यापक र प्रभावकारी हुनेछन्, जसले सबै बालबालिकाका लागि समान अवसर, राम्रो समाज र सकारात्मक सोच निर्माण गर्न मद्दत गर्नेछ।

अन्त्यमा समावेशी शिक्षा कुनै विकल्प होइन, यो प्रत्येक बालबालिकाको अधिकार हो। यदि हामीले आज सबै बालबालिकालाई समान अवसर दिन सक्यौं भने मात्र भोलिको समाज न्यायपूर्ण, समावेशी र प्रगतिशील बन्न सक्छ। हामीले सोच बदल्नुपर्छ, “फरक” हुनु कमजोरी होइन, त्यो विविधताको सुन्दर रूप हो। जब समाजले स्वीकार गर्न सिक्छ, तब मात्र हरेक बालबालिकाले आफ्नो वास्तविक क्षमता उजागर गर्न सक्छ।

विशेष धन्यवादयस विषयमा लेख्न प्रेरित गर्ने सबैलाई विशेष धन्यवाद। साथै, यस विषयमा लेख लेख्न सुझाव दिनु हुने श्री उमङ्ग जङ्ग पराक्रम शाह  ज्यू, निर्देशक, नेपाल एकेडेमी अफ साइकोलोजीलाई हार्दिक धन्यवाद।

(डा.सिंहको नेतृत्वमा जनकपुरस्थित मोनास्टिक स्कूलमा मोनास्टिक स्पेक्ट्रम लर्निङ सेन्टर सञ्चालनमा छ, जसबाट अटिजम लगायत विशेष आवश्यकता भएका धेरै विद्यार्थीहरूले सेवा प्राप्त गरिरहेका छन्।)

कपन अनलाइन

काठमाण्डौ ,चैत २७/प्रेमचन्द्र झा

नेपाललाई रुखको धनी अर्थात वनको धनी देश भनिन्छ । सत्य पनि लाग्छ जता हेर्दा पनि रुख नै रुख । विभिन्न प्रजाति रङ्ग रुपका रुख । ती रुख कतै चौतारी बनेर शितलता दिन्छन त कतै अटल उभिएर साहरा दिने काम गर्छन । रुपान्तरण त मानौ त्यै रुखले देखेको छ । बुट्यान, वयस्क हुँदै बुढो रुख । हो आज हामी त्यौ बुढो रुखको कुरा गर्छौँ ।

बुढो रुख भनेको अशक्त, विकासच्यूत भएको, साहारामा मात्र उभिने भन्ने भाष्य हामी माझ चिर परिचित छ तर कहिले हाम्ले ती बुढा रुखले खदिलो इतिहास, सबै समयको अनुभाव र लाखौ शंख्य फलफुलले धेरैको सेवा गरेको छ । त्यो बुढो रुख मानौ सम्पूर्ण विकास चक्रको अभिन्न र अकाट्य विम्ब हो । आजको आधुनिक युगमा विश्वव्यापी उष्णता बढ्दै जाँदा सम्पदामा गुन्जिने ती अविरल तिखा धुनहरुले मानौ यसको अस्तित्व मेट्दै गएको छ । कहिले घामको ताप, कहिले हसिया हथौडाको चोट त कहिले घन्टीको कर्कस, ती सबैका बिच पनि ठिङ्ग उभिएको छ त्यो बुढो रुख ।

त्यही बुढो रुख अहिले संकटमा छ । विपिको विचारधारा तथा मिहिनेतले वृक्षारोपण गरिएको त्यो रुखलाई मानौ मातृकाप्रसाद कोइरालाले मलजल गरि हुर्कने प्रयाप्त वातावरण सिजृना गरे । अन्ततः २००७ साल फाल्गुन ०७ गते त्यो महाअधियानले देशमा जरा गाडेर बसेको राणाशासनको तुषलाई उखालि फाल्यो र देशले प्रजातन्त्र नामको स्वच्छ हावामा गह भरि स्वाँस फेर्यो । विभिन्न वर्षहरु पश्चात २०१७ साल पुस १ गते राजा महेन्द्रले जननिर्वाचित सरकारलाई बर्खास्त गरी ‘कु’ गरे र दलहरूमाथि प्रतिबन्ध लगाए त्यस पछि भने त्यो कलिलो पालुवा भरिएको रुख वयस्क भयो । वयस्क त्यो रुखले अनगिन्ती नेपालीलाई आश्रय दिँदै वि.सं. २०४६ सालमा पुनः देशलाई प्रजातन्त्रको उज्यालोमा फर्कायो । त्यो वयस्क रुखले फेरि एकपटक आफ्नो सामर्थ्य देखायो, हावाहुरी, आँधीबेहरी सबैसँग जुध्दै जनताको चाहना पूरा गर्ने अठोटका साथ लड्यो, उर्जा थप्यो र उभियो ।

तर समय सधैं एकनास हुँदैन । वि.सं. २०६२।६३ मा देशले ठूलो क्रान्ति भोग्नु पर्यो । नेपाली जनताका कैयन तन मन र धन छिया छिया हुँदै गर्दा त्यो उनमाद वनेको जनआन्दोलनमा फेरि एकपटक बयस्क रुखले आफ्नो शक्ति संकलन गर्‍यो र जनताको आवाजलाई साथ दिँदै देशलाई गणतन्त्रको अमृतपान गरायो र जनताको विश्वासलाई सँगसँगै डोर्‍यायो । यसले देखायो कि त्यो बलियो र गर्भिलो कडापन उसको वयस्कको तेज मात्र नभई हिजोका दिन देखी मलजल सहित सिचित भएर गाडिएको जराको दम्भ थियो ।

विभिन्न कालखण्डमा आफ्नो शक्तिले नेपाली जनतालाई आडस दिँदै आएको त्यो रुखले भने बारबार एकै व्यक्तिको सेवामा तल्लिन बस्ने प्रवृतिले संज्ञा पायो बुढो रुखको । शेरबहादुर देउवा नेपाली कङ्ग्रेसको इतिहासमा बीपी कोइराला र गिरिजाप्रसाद कोइरालापछि सबैभन्दा लामो समय सत्ताको बागडोर सम्हाल्ने र पार्टीमा बलियो पकड राख्ने नेता बन्नु भयो । उहाँकै सभापति कालमा कङ्ग्रेसले स्थानीय तहदेखि केन्द्रसम्म आफ्नो उपस्थिति बलियो बनाएको, यद्यपि वैचारिक स्पष्टता र पार्टी सञ्चालनको शैलीलाई लिएर बहसहरू अझै जारी छन्। ती सञ्चालनका शैलीले हराभरा रुखलाई भने सुखापन तथा बुढ्यौली तीर डोर्‍याउन पुग्यो । वि.सं. 2072 फाल्गुनमा हालका राष्ट्रपति रामचन्द्र पौडेललाई १३औ महाधिवेशनबाट पराजित गराएर सभापती बने पश्चात उहाँ भने देशको पाँच पटक प्रधानमन्त्री भई सक्नु भएको छ । उहाँका कालखण्डमा पाटी सुदृढ त बन्यो साथै देशको ठूलो पाटी समेत बन्यो ।

भाद्र 23 गते नेपालमा नँया लय आयो, जेन जी । आवाज सामान्यबाट बुलन्द हुँदै ठूलो विष्फोटमा परिवर्तन भयो । राजनितिको आडमा नेपालीले दुख पाँए, राजनौतिक दलहरुले दमन गरे, चप्पलबाट बुट झुपडीबाट महलमा रातारात पुगे भन्ने भाष्यले लय लियो । लय यस्तो गुन्जमान भयो की मानौ त्यो दिन हामी नेपाल आमाको प्रसवको संघारमा छौँ । जसरी आमा बन्ने बखत त्यो नौ महिना देखीको सकस एकै स्वरमा निस्किन्छ त्यसरी त्यो आवाजले माइतीघरबाट उठेर संसद भवन हुँदै सिंहदरवारसम्म थर्कमान बनायो । ७५-७६ जनाको मृत्यु र 2000 हाराहारीको हाताहात सहित त्यो आन्दोलनले भाद्र 24 गते देशमा पहिले देखी चिर परिचित राजनैतिक दलहरुको किल्लामा हमला बोल्यो र अन्ततः समाननीय सुशिला कार्कीको नेतृत्वमा देशले नयाँ नेता पायो ।

यो आन्दोलनले हाम्रो रुखलाई पनि साह्रै मर्माहित तुलायो । पाटी भित्र बुढो सज्ञा पाएको रुखले बाहिर पनि चर्को कर्कसमा बुढो रुखको ध्वनी प्रहवाहित गर्‍यो । सो अवस्थामा हेर्दा, त्यो बुढो रुख संकटमा परेको, नयाँ पुस्ताले नयाँ बिरुवा रोप्न खोजिरहेको, पुरानो रुखलाई काटेर नयाँ बनाउने सोच पनि कतै–कतै देखिन्थ्यो ।  केहीले यसलाई अवरोध ठाने, केहीले यसलाई प्रेरणा । वास्तवमा, त्यो बुढो रुख न त पूर्ण रूपमा अशक्त थियो, न त पूर्ण रूपमा अनावश्यक । त्यो त इतिहास, संघर्ष र उपलब्धिको प्रतीक हो ।

बढ्दो घटनाक्रममा फेरि नयाँ परिवर्तनको स्वाँर गुन्जियो त्यो थियो प्रतिरोपण । प्रतिरोपण भनौ वा  कलमी अर्थात जरा उही तर फलदिने हाँगाहरु फरक । प्रतिरोपणका प्रमुख योजनाकार थिए गगन कुमार थापा । दोस्रो विशेष महाधिवेशनले उहाँलाई सो प्रतिरोपणको वैधानिकता प्रदान गर्‍यो । थापाले विभिन्न वर्षहरु देखि नै रुख वुढो हुँदै छ मलजल गर्ने पाखुरा दरिलो खोज्नु पर्छ है भन्दै प्रश्न उठाउदै आएका नै हुन तर सफल भएका थिएनन् ।

वि.सं. २०७९ को निर्वाचनमा 89 सिट सहित पहिलो दल रहेकोमा यो वर्ष भने त्यो संख्या ३८ सिटमा खुम्चिन पुग्यो । आसन्न चुवाबलाई मध्यनजर गर्दै थापाको यो कदमलाई सबैले स्वीकार गरे तर आफ्नै दलमा भने यसको कमी देखियो । ८६ स्थानमा दोस्रो स्थानमा रहनुले यो विषयलाई कता कता प्रमाणित जस्तो गर्दिन्छ ।

अलिकती हामी इतिहासमा फर्किन्छौ है । कुरा गर्छौँ महाभारतको । तपाईहरुलाई महाभारतको युद्ध के का लागि र किन घटित थियो थाहा छ । आउनुस हामी यस बारे जान्छौँ । महाभारतका मुल ५ कारण दिए जस्तै राज्यको उत्तराधिकार विवाद, द्रोपदीको अपमान, दुर्योधनको हठ र अहंकार, शकुनीको षडयन्त्र र धृतराष्ट्रको पुत्रमोह । यो युद्धको सबैभन्दा ठूलो कारण हस्तिनापुरको सिंहासन थियो । पाण्डुका पुत्रहरू (पाण्डव) र धृतराष्ट्रका पुत्रहरू (कौरव) बीच राज्यको वास्तविक हकदार को हो भन्ने विषयमा विवाद थियो। पाण्डवहरूले जुवामा हारेपछि कौरवहरूले भरी सभामा द्रोपदीको चीरहरण गर्ने प्रयास गरे। यो घटनाले पाण्डवहरूलाई प्रतिशोधको अग्निमा जलायो। भीमले त्यसै बेला दुर्योधनको तिघ्रा र दुशासनको छाती चिर्ने प्रतिज्ञा गरेका थिए, जसको अन्त्य युद्धमै हुनु निश्चित थियो। भगवान श्रीकृष्णले शान्ति दूत बनेर कौरवहरूको सभामा गएर पाण्डवहरूका लागि मात्र ५ वटा गाउँ मागेका थिए। तर, अहंकारी दुर्योधनले “सियोको टुप्पो जति जमिन पनि दिन्न” भनेर युद्धको निम्तो दिए। दुर्योधनका मामा शकुनीले आफ्नो वंशको विनाशको बदला लिन कौरव र पाण्डवहरूबीच सधैं कलह बीजारोपण गरे। उनले नै कपटपूर्ण जुवा (पासा) को खेल योजना बनाएर पाण्डवहरूलाई वनवास पठाउन मुख्य भूमिका खेलेका थिए। राजा धृतराष्ट्र आफ्ना छोरा दुर्योधनको गल्ती देख्दादेख्दै पनि चुप लागेर बसे। उनले न्याय भन्दा बढी आफ्नो छोराको इच्छालाई प्राथमिकता दिएका कारण यो विनाशकारी युद्ध रोकिन सकेन।

यो इतिहासलाई हालको परिवेश सँग तुलना गर्ने मिल्ले खालको छ । यही महाभारतका कारकलाई आजको गगनको विद्रोहसँग के कती जोड्न मिल्छ त्यो मनन गर्ने विषय रह्यो । हामीले बुझ्नुपर्ने कुरा के हो भने, कुनै पनि रुखको मूल्य केवल यसको हरियालीमा मात्र हुँदैन, यसको जरामा हुन्छ, त्यो जरा जसले माटोलाई समातेको हुन्छ, जसले वर्षौँको संघर्ष सहेको हुन्छ । त्यो बुढो रुखले दिएका फल, छायाँ र सहारालाई बिर्सन मिल्दैन । तर यसलाई समय अनुसार स्याहार–सम्भार गर्न पनि आवश्यक छ ।

आजको चुनौती भनेको त्यो बुढो रुखलाई जोगाउँदै नयाँ बिरुवाहरूलाई पनि हुर्काउनु हो । पुरानो अनुभव र नयाँ ऊर्जा मिलेर मात्र सन्तुलित वन बन्न सक्छ । यदि हामीले केवल पुरानोलाई हटाउने सोच राख्यौँ भने, हामी इतिहासबाट टाढा हुन्छौँ । र यदि केवल पुरानोलाई समातेर बस्यौँ भने, भविष्य निर्माण गर्न सक्दैनौँ ।

अन्ततः त्यो बुढो रुख हाम्रो पहिचान हो । हाम्रो इतिहासको जीवित दस्तावेज हो । यसलाई सम्मान गर्दै, यसको छायाँमा नयाँ सपना रोप्नु नै आजको आवश्यकता हो ।

काठमाडौं, फागुन २५/खेम शर्मा 

चुनाव सकिएको छ, नतिजा आइसकेको छ। अबको दिन चाहिँ हामी सबैका लागि अलि फरक छ, किनकि आजबाट जिम्मेवारी सुरु भएको छ। मतदानको दिन हामी नागरिकले आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्छौँ, तर नतिजा आएको भोलिपल्टदेखि नेता, दल, कार्यकर्ता र समाज सबैले आफ्नो राजनीतिक चरित्र देखाउन थाल्छन्। लोकतन्त्रको असली परीक्षा यहीँबाट सुरु हुन्छ। जितलाई विनम्रतामा राख्न सकिन्छ कि सकिँदैन, हारलाई मर्यादासाथ स्वीकार गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन, र उत्साह तथा निराशाबीच पनि देशलाई एउटै साझा भविष्यतर्फ उन्मुख राख्न सकिन्छ कि सकिँदैन, यही कुराले हाम्रो राजनीतिक संस्कारको स्तर देखाउँछ। नतिजा आफैंमा ठूलो हुन्छ, तर नतिजापछि कसरी बोलिन्छ, कसरी हिँडिन्छ, कसरी व्यवहार गरिन्छ, र कसरी अघि बढिन्छ, त्यो झन् ठूलो कुरा हो।

नतिजा आएपछि कसैलाई खुशी हुन्छ, कसैलाई पीडा हुन्छ। यो स्वाभाविक हो, किनकि चुनाव केवल अंकगणित होइन; आशा, मेहनत, प्रतिष्ठा र भविष्यसँग गाँसिएको प्रक्रिया हो। तर राष्ट्रलाई चाहिने कुरा भावनाको चरम होइन, व्यवहारको अनुशासन हो। चुनाव कुनै व्यक्तिगत ट्रफी होइन; यो नागरिकले दिएको भरोसाको जिम्मेवारी हो। त्यसैले जीतलाई खुशीमै राख्नु ठीक हुन्छ, तर त्यसलाई घमण्डमा बदल्नु हुँदैन। हारलाई पीडासम्म सीमित राख्नु स्वाभाविक हुन्छ, तर त्यसलाई आक्रोश, घृणा वा उत्तेजनामा बदल्नु खतरनाक हुन्छ। जनताले मत दिएर राज्य सञ्चालनको जिम्मा सुम्पिन्छन्, तर राज्य कसरी चल्यो भन्ने अन्तिम निर्णय उनीहरूको दैनिक अनुभवले गर्छ। त्यसैले अबदेखि  अर्को प्रकारको प्रतिस्पर्धा सुरु हुन्छ। अब कसले बढी काम गर्छ, कसले बढी इमानदारी देखाउँछ, कसले नागरिकको भरोसा जोगाएर राख्छ—यही आधारमा नेतृत्वको मूल्यांकन हुने दिन सुरु भएको छ।

सबैभन्दा पहिले, विजयी भएका सबै उम्मेदवार तथा दललाई बधाई। यो बधाईसँगै एउटा गम्भीर सम्झना पनि जोडिन्छ। यो जीत पदको मात्रै होइन, जनताको विश्वासको पनि हो। नागरिकले अवसर मात्र दिएका छैनन्; जिम्मेवारी सुम्पिएका छन्। अब भाषणभन्दा ठूलो प्रमाण कामले दिनुपर्छ, र नाराभन्दा ठूलो शक्ति नतिजाले देखाउनुपर्छ। खासगरी सुरुवाती सय दिनले धेरै कुरा निर्धारण गर्छ। निर्णय कसरी हुन्छ, नियुक्ति कसरी हुन्छ, खर्च कसरी हुन्छ, सेवा कसरी चल्छ, गुनासा कसरी सुनिन्छन्, र आलोचनालाई कसरी लिइन्छ—यिनै कुराले नेतृत्वको वास्तविक स्वरूप देखाउँछ। जनताको भरोसा जोगियो भने मात्र सरकार बलियो हुन्छ।

विजेताहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो चेतावनी अहंकार हो। शक्ति आएपछि भाषा बदलिन थाल्छ, दूरी बढ्न थाल्छ, वरिपरि ‘हजुर’ मात्रै गर्ने मानिसहरू बढ्न थाल्छन्, र आलोचना असहज लाग्न थाल्छ। धेरै नेतृत्वको अवनति यतैबाट सुरु भएको इतिहासले देखाएको छ। त्यसैले “हामीले जित्यौँ” भन्ने भावनाभन्दा “अब हामीले सेवा गर्नुपर्छ” भन्ने चेतना ठूलो हुनुपर्छ। तपाईंलाई मत नदिएका नागरिक पनि तपाईंका नागरिक हुन्, र राज्य कुनै एक पक्षको कार्यालय होइन; यो सबैको साझा संस्था हो। प्रतिशोध, अपमान र उक्साहटमा आधारित राजनीति तत्काल ताली पाउन सक्छ, तर त्यसले समाजमा लामो समयसम्म रहिरहने घाउ छोड्छ। सच्चा नेता त्यो हो, जसले आफ्नो समर्थकलाई मात्र होइन, आलोचकलाई पनि सुरक्षित महसुस गराउन सक्छ, र असहमत आवाजलाई शत्रु नभई लोकतन्त्रको आवश्यक हिस्सा ठान्न सक्छ।

देशले अब तीनप्रमुख कुरा खोज्छ—विकास, सुशासन र विश्वास। विकास भनेको केवल सडक र पुल बनाउनु मात्र होइन; शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, कृषि, उद्योग, सुरक्षा, न्याय, डिजिटल सेवा, र अवसरको समान पहुँच सुनिश्चित गर्नु पनि हो। सुशासन भनेको केवल नियम बनाउनु होइन; नियम सबैमा समान रूपमा लागू हुनु, सार्वजनिक खर्च पारदर्शी हुनु, ठेक्का, नियुक्ति र निर्णयमा स्पष्ट मापदण्ड हुनु, र भ्रष्टाचारविरुद्ध वास्तविक र देखिने लडाइँ हुनु हो। विश्वास भनेको केवल भाषणमा जनताको नाम लिनु होइन; नागरिकले कार्यालयमा सेवा पाउँदा, अस्पतालमा उपचार पाउँदा, अदालतमा न्याय पाउँदा, र सार्वजनिक जीवनमा सुरक्षा तथा सम्मान महसुस गर्दा बन्ने वास्तविक अनुभव हो। अब नारा होइन, नतिजाले शासनको मूल्य तय गर्नेछ। अब छवि होइन, चरित्रले नेतृत्वको उचाइ नापिनेछ।

अब पराजित भएका सबै उम्मेदवार, दल र समर्थकका लागि पनि सम्मानपूर्वक केही कुरा भन्न आवश्यक छ। हार लोकतन्त्रको अपमान होइन; यो लोकतन्त्रको स्वाभाविक नियम हो। आज जनताले तपाईंलाई जिताएनन् भने पनि तपाईंहरूको प्रयास, पात्रता, अनुभव र योगदानको अर्थ सकिँदैन। तर पराजयले केही कडा प्रश्न भने अवश्य सोध्छ। कहाँ नागरिकको मन जित्न सकिएन। कहाँ सन्देश पुग्न सकेन। कहाँ व्यवहारले भरोसा घटायो। कहाँ संगठन, दृष्टि वा प्रस्तुति कमजोर भयो। यी प्रश्नबाट पन्छिनु हुँदैन, किनकि यिनै प्रश्नभित्र भोलिको सम्भावना लुकेको हुन्छ। आजको हार अन्तिम फैसला हुनैपर्छ भन्ने छैन। यही हार भोलिको पुनर्निर्माण, आत्मसुधार र अझ परिपक्व यात्राको सुरुवात बन्न सक्छ।

पराजित पक्षको परिपक्वता लोकतन्त्रका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। जनादेश स्पष्ट छ भने त्यसलाई सम्मान गर्नु नै राजनीतिक संस्कार हो। जहाँ असहमति छ, त्यहाँ कानुनी र शान्तिपूर्ण बाटो खुला हुन्छ, र लोकतन्त्रले त्यही बाटोलाई वैध मान्यता दिन्छ। तर हिंसा, अफवाह, धम्की, घृणा र उक्साहट कुनै पनि हालतमा शक्ति होइनन्; तिनले कमजोरी मात्र देखाउँछन्। हारेर पनि मर्यादा कायम राख्ने नेता नै भोलि विश्वासयोग्य विकल्प बन्न सक्छ। आज संयम देखाउन सकियो भने भोलि जनताले त्यही परिपक्वतालाई सम्झिनेछन्। राजनीतिमा सबैभन्दा ठूलो पूँजी पैसा, प्रचार वा क्षणिक भीड होइन; सबैभन्दा ठूलो पूँजी चरित्र, धैर्य र विश्वसनीयता हो।

यही सन्दर्भमा विपक्षको भूमिकाबारे पनि स्पष्ट हुन जरुरी छ। सशक्त विपक्ष लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो, तर सशक्त हुनु भनेको अवरोध मात्र गर्नु होइन। विपक्षको काम सरकारलाई असफल बनाउन खोज्नु होइन; सरकारलाई निरन्तर जवाफदेही बनाइराख्नु हो। गलत नीतिमा रोक लगाउनु, सही नीतिमा सुधारको दबाब दिनु, र जनहितका विषय निरन्तर उठाइरहनु नै स्वस्थ विपक्षको चिन्ह हो। अर्कोतर्फ, सरकार पक्षले पनि विपक्षलाई शत्रु ठानेर चुप लगाउने, कमजोर पार्ने वा अपमान गर्ने संस्कार अपनाउनु हुँदैन। विपक्षलाई लोकतान्त्रिक साझेदार मानेर सुन्ने क्षमता, धैर्य र राजनीतिक परिपक्वता राख्नुपर्छ। सरकार र विपक्ष दुवैले कहिल्यै बिर्सनु नहुने कुरा एउटै हो। राज्य कसैको निजी सम्पत्ति होइन; यो साझा जिम्मेवारीको सार्वजनिक संरचना हो।

अब दुवै पक्षका कार्यकर्ता र समर्थकका लागि पनि स्पष्ट आग्रह छ। जितको उत्सवलाई अपमानमा नबदलौँ। हारको पीडालाई हिंसामा नबदलौँ। चुनाव प्रतिस्पर्धा हो, युद्ध होइन। प्रतिद्वन्द्वी शत्रु होइन; उसले केवल फरक विकल्प रोजेको हुन्छ। उक्साहट, तोडफोड, धम्की, घृणा र सामाजिक विभाजनले कसैको जीतलाई महान् बनाउँदैन; यसले समाजलाई मात्र कमजोर बनाउँछ। आज हामीलाई चाहिएको नयाँ संस्कार यस्तो हो, जहाँ विचारमा दृढता होस् तर व्यवहारमा सभ्यता होस्; बहसमा तीखोपन होस् तर मानवतामा नरमपन होस्; प्रतिस्पर्धा होस् तर सहअस्तित्व पनि जोगिएको होस्। राजनीति सुधार्ने सुरुवात यहीँबाट हुन्छ, र यहीँबाट भविष्यको लोकतान्त्रिक स्तर उचालिन्छ।

नागरिकहरूका लागि पनि चुनावपछि काम सकिँदैन। बरु यहीँबाट भूमिका झन् गम्भीर हुन्छ। नागरिक केवल मतदानकर्ता होइनन्; उनीहरू निगरानीकर्ता, साझेदार, प्रश्नकर्ता र सुधारका चालक पनि हुन्। निर्वाचित प्रतिनिधिलाई काम गराउन दबाब दिनु, वाचा सम्झाइरहनु, निर्णय पारदर्शी बनाउन माग गर्नु, बजेट र योजनामा हिसाब खोज्नु, र सार्वजनिक सेवामा गुणस्तर माग्नु—यिनै नागरिक कर्तव्य हुन्। सामाजिक सञ्जालमा प्रतिक्रिया दिनु सजिलो हुन्छ, तर लोकतन्त्र बलियो बनाउन संस्था र प्रक्रियामा नियमित रूपमा सहभागिता जनाउनु कठिन भए पनि अपरिहार्य हुन्छ। नेताले मात्र देश बनाउँछन् भन्ने भ्रम पालेर हुँदैन। देश त नागरिकको चेतना, संस्कार, धैर्य, कर्तव्य पालन र निरन्तर सहभागिताले पनि बन्छ।

त्यसैले आजको परिणामलाई हामी सबैले एउटा साझा सम्झौताका रूपमा बुझ्नुपर्छ। यो राष्ट्रहितमा अनुशासनको सम्झौता हो। विजेताले विनम्रता देखाऊन्। पराजितले मर्यादा देखाऊन्। विपक्षले जिम्मेवारी निभाओस्। नागरिकले सजगता बढाऊन्। अबको राजनीति कसले जित्यो भन्नेभन्दा कसले काम गर्‍यो भन्ने आधारमा मूल्यांकन होस्। अबको शासन कसले बोलेकोभन्दा कसले प्रमाणित गरेको भन्ने आधारमा चलोस्। लोकतन्त्रको गुणस्तर भाषणबाट होइन, अभ्यासबाट उचो हुन्छ, त्यसैले परिणामलाई अवसरमा बदल्ने जिम्मेवारी हामि सबैको काँधमा समान रूपमा छ।

अन्त्यमा, आज केवल कसैको जीत भएको दिन होइन; आज देशको जिम्मेवारी फेरि एकचोटि जनमतले बाँडिदिएको दिन हो। यो जिम्मेवारी सम्मानका साथ बोक्न सकियो भने जीत पनि अर्थपूर्ण हुन्छ, हार पनि शिक्षाजनक हुन्छ। लोकतन्त्रको सौन्दर्य परिणाममा मात्र होइन, परिणामपछिको व्यवहारमा देखिन्छ। हामीले जीतमा विनम्रता, हारमा मर्यादा, विपक्षमा जिम्मेवारी, र नागरिकमा जिम्मेवार सजगता जोगायौँ भने चुनाव सत्ता बदलिने घटनामा सीमित रहने छैन; यो राजनीतिक संस्कार उचाल्ने अवसर बन्छ। त्यही संस्कार बलियो भयो भने लोकतन्त्र केवल मतदानको प्रक्रिया होइन, राष्ट्रको परिपक्व चरित्र र भविष्यको आधार बन्छ।

काठमाडौं, फागुन २१।

यस निर्वाचनमा हामी केवल मतदान केन्द्रमा जाँदै छैनौँ, हामी नेपाललाई कुन दिशातिर मोड्ने भन्ने निर्णय गर्न जाँदैछौँ। मतपत्र केवल कागजको एउटा सानो टुक्रा होइन; यो एउटा पुस्ताले अर्को पुस्ताको भबिस्यमाथि गर्ने गम्भीर हस्ताक्षर हो। हामीले मत हाल्ने त्यो क्षणमा केवल सरकार बन्ने वा नबन्ने कुरा तय हुँदैन, देशको चरित्र, समाजको दिशा, राज्यको संस्कार, र भविष्यप्रतिको हाम्रो जिम्मेवारी पनि जाँचिन्छ। त्यसैले चुनावलाई सामान्य प्रक्रिया सम्झनु भनेको आफ्नै भविष्यलाई सामान्य ठान्नु हो। राष्ट्रहरू कहिलेकाहीँ बाह्य आक्रमणले हार्छन्, तर धेरैपटक आफ्नै कमजोर निर्णयले पनि हार्छन्। इतिहास हतियारले मात्र बदलिएको छैन; इतिहास धेरैपटक सचेत नागरिकले मतपेटिकामा खसालेको एउटा विवेकपूर्ण मतले पनि मोडिएको छ।

हामी किन पछाडि पर्यौँ भन्ने प्रश्नलाई अब फेरि टारेर बस्न मिल्दैन। नेपाल केवल स्रोतको कमीले पछाडि परेको देश होइन। नेपाल धेरैपटक गलत प्राथमिकताका कारण पछाडि परेको हो। नेपाल कमजोर नेतृत्वका कारण मात्र होइन, कमजोर निर्णयका कारण पनि पछि परेको हो। हामीले भाषणलाई कामभन्दा माथि राख्यौँ, नातालाई नैतिकताभन्दा माथि राख्यौँ, जात, क्षेत्र, भीड, लोभ, डर र भ्रमलाई राष्ट्रिय हितभन्दा ठूलो बनायौँ। हामीले देश बनाउने चुनावलाई धेरैपटक राष्ट्रनिर्माणको अवसरका रूपमा होइन, दलगत प्रतिष्ठाको भिडन्तका रूपमा हेऱ्यौँ। त्यसैले नेतृत्व फेरियो, सरकार बदलिए, अनुहार फेरिय, झन्डा र नारा बदलिए, तर जनताको पीडा उस्तै रहिरह्यो। समस्या केवल कुर्सीमा बस्ने मानिस बदलिनुमा थिएन; समस्या त मानिस छान्ने हाम्रो मापदण्ड कमजोर हुनुमा थियो।

तर सत्य यतिमै टुंगिँदैन। गल्ती केवल नेताहरूको मात्र थिएन भन्ने कठोर स्वीकारोक्ति पनि अब आवश्यक छ। जनता सचेत नभएसम्म लोकतन्त्र कहिल्यै बलियो हुँदैन। हामीले चुनावअघि ठूलो जोश देखायौँ, नारामा आवाज मिलायौँ, आफ्नो पक्षमा उत्साह देखायौँ; तर चुनावपछि प्रश्न सोध्ने जिम्मेवारीबाट पछि हट्यौँ। आफ्ना मानिसले गल्ती गर्दा मौन बस्यौँ, आफ्नै पक्षले मर्यादा नाघ्दा पनि ताली बजायौँ, र नागरिकताभन्दा समर्थकपनलाई ठूलो ठान्यौँ। यहीँबाट लोकतन्त्र घाइते हुन थाल्छ। लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो शत्रु सधैँ तानाशाह मात्र हुँदैन; अन्धसमर्थक मानसिकता पनि हुन्छ। जब नागरिकले आफ्नो अधिकार प्रयोग गरिसकेपछि आफ्नो कर्तव्य बिर्सन्छ, तब गलत नेतृत्व अझ निर्भीक बन्छ, भ्रष्टाचार अझ सामान्य देखिन थाल्छ, र राष्ट्रको नैतिक मेरुदण्ड बिस्तारै कमजोर हुँदै जान्छ।

अबको नेपाल कस्तो चाहिन्छ भन्ने प्रश्न कठिन छैन, कठिन त त्यसअनुसार निर्णय गर्न सक्नु हो। हामीलाई यस्तो नेपाल चाहिएको छ जहाँ इमानदार हुनु कमजोरी नठहरियोस्, सक्षम हुनु अपराध नबनोस्, र सार्वजनिक सेवा केवल भाषणको सुन्दर शब्दमा सीमित नहोस्। हामीलाई यस्तो नेपाल चाहिएको छ जहाँ युवाले आफ्नो भविष्य सम्झँदा केवल विदेशी विमानस्थल नदेखून्, आफ्नै भूमिमा सम्भावना देखून्, आफ्नै माटोमा सम्मानित जीवनको सपना देखून्। हामीलाई यस्तो नेपाल चाहिएको छ जहाँ शिक्षा जीवनसँग जोडियोस्, स्वास्थ्य सम्मानपूर्वक पाइयोस्, रोजगारी दया होइन अधिकार मानियोस्, र राज्य नागरिकका लागि ढोका बन्द गर्ने संरचना होइन, बाटो खोलिदिने सहायक संरचना बनोस्। विकास भनेको केवल पुल, सडक, भवन र उद्घाटनको संख्या होइन; विकास भनेको विश्वास हो, न्याय हो, अवसर हो, श्रमको सम्मान हो, र साझा राष्ट्रिय आत्मगौरवको निर्माण हो।

त्यसैले नेता कस्तो हुनुपर्छ भन्ने प्रश्नमा अब हामीले अलमलिनु हुँदैन। देशलाई पदको लोभ गर्ने मानिस होइन, जिम्मेवारी बोक्न सक्ने नेतृत्व चाहिन्छ। भीड तान्ने भाषण होइन, जनताको जीवनमा फर्केर देखिने काम चाहिन्छ। देशलाई यस्तो नेता चाहिन्छ, जसले आलोचना सुन्न सकोस्, गल्ती स्वीकार्न सकोस्, जित्दा विनम्र रहोस्, हार्दा मर्यादित रहोस्। साँचो नेता त्यो हो, जसले आफ्ना समर्थकको जयजयकार मात्र होइन, असहमत नागरिकको पीडा पनि सुन्न सक्छ। साँचो नेता त्यो हो, जसले राज्यलाई निजी सम्पत्ति ठान्दैन, जनताको विश्वासको धरोहर ठान्छ। साँचो नेता त्यो हो, जसले आफूलाई मत दिने नागरिकलाई मात्र होइन, आफूलाई नमान्ने नागरिकलाई पनि समान सम्मान दिन्छ। नेतृत्व भनेको मञ्चमा उभिएर ठूलो देखिनु मात्र होइन; कठिन घडीमा देशलाई फुट्न नदिई सँगै राख्न सक्ने नैतिक उचाइ हो।

मतदाताले कसरी निर्णय गर्ने भन्ने ठाउँमा नै भोलिको नेपालको गुणस्तर लुकेको छ। अनुहार हेरेर होइन, चरित्र हेरेर निर्णय गर्नुपर्छ। भबिस्यको वाचा सहित   विगतको काम हेरेर निर्णय गर्नुपर्छ। हल्ला पछ्याएर होइन, तथ्य समातेर निर्णय गर्नुपर्छ। भीड कता छ भनेर मात्र नभई सत्य कता छ भनेर निर्णय गर्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जालका कृत्रिम लहर, सम्पादित दृश्य, अफवाह, आवेग, भावनात्मक खेल, र क्षणिक उत्तेजनाले विवेकलाई अपहरण गर्न सक्छन्। पैसा, उपहार, भोज, सवारी, दबाब, नाता, कृपा वा डरका आधारमा गरिएको मतदान स्वतन्त्र निर्णय हुँदैन; त्यो त आफ्नै अधिकारलाई अरूको हातमा बुझाएको क्षण हो। लोकतन्त्र बचाउने सबैभन्दा ठूलो शक्ति मतपेटिकामा होइन, मतदाताको अन्तःकरणमा बस्छ।

भोट बेच्नु किन आत्मघात हो भन्ने कुरा हामीले अझ गहिरो गरी बुझ्नुपर्छ। भोट बेच्नु भनेको पाँच वर्षको अधिकार बेच्नु हो। सानो लाभका लागि ठूलो भविष्य गुमाउनु हो। आजको केही रकम, केही सुविधा, केही सम्बन्ध, केही कृपा, वा केही दबाबका कारण गरिएको निर्णयले भोलिको पुस्ताले शिक्षा, स्वास्थ्य, सुरक्षा, रोजगारी र न्यायका रूपमा महँगो मूल्य चुकाउनुपर्ने हुन सक्छ। “मेरो एक मतले के फरक पार्छ?” भन्ने सोच नै लोकतन्त्रको सबैभन्दा खतरनाक कमजोरी हो। किनकि कहिलेकाहीँ चुनाव साँच्चिकै एक मतले हार–जित हुन सक्छ। अझ ठूलो अर्थमा भन्ने हो भने, राष्ट्रको दिशा यस्तै ‘सानो’ ठानिएका निर्णयहरूको थुप्रोबाटै बदलिन्छ। मत सानो हुँदैन; मतप्रति हाम्रो चेतना मात्र सानो भएको हो।

मतदानको दिनको नागरिकता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। लोकतन्त्र केवल मतदान गर्न पाउनुमा मात्र सुन्दर हुँदैन; शान्त, सभ्य, धैर्यवान र मर्यादित रूपमा मतदान गर्न सक्नुमा पनि सुन्दर हुन्छ। मतदान केन्द्रमा जाँदा हामी केवल व्यक्तिगत अधिकार प्रयोग गरिरहेका हुँदैनौँ; हामी एउटा साझा राष्ट्रिय संस्कार निर्माण गरिरहेका हुन्छौँ। त्यसैले उक्साहटमा नआऔँ, झगडामा नफसौँ, अफवाह नफैलाऔँ, अनावश्यक भिडन्त नबनाऔँ। आफ्नो कर्तव्य पूरा गरौँ र अरूलाई पनि मतदान गर्न प्रेरित गरौँ। यो दिन केवल जितको दिन होइन, नागरिक परिपक्वताको परीक्षा पनि हो। नेपालले संसारलाई यही सन्देश दिनुपर्छ—यो देश अझै मतपेटिकामार्फत आफ्नो आशा बचाइरहेको छ, र अझै नागरिकको विवेकमा विश्वास राखिरहेको छ।

नतिजापछि जित्नेहरूका लागि सन्देश अझ गहिरो छ। जितेपछि घमण्ड नगरौँ। तपाईंको पक्षमा मत आएको छ भन्दैमा सम्पूर्ण सत्य पनि तपाईंको पक्षमै आयो भन्ने भ्रम पाल्नु हुँदैन। तपाईंलाई नछानेका नागरिक पनि यही देशका समान अधिकार भएका नागरिक हुन्। उनीहरूको मत, भावना, आशा, आलोचना र असहमति पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छन्। चुनाव एक मतले पनि हार–जित हुन सक्छ; त्यसैले हार्ने पक्षका अनुभव, सुझाव, चेतावनी र असहमतिलाई बेवास्ता गर्नु परिपक्वता होइन। अब सरकार बनाउने हो भने परामर्श, सहकार्य, संवाद र समावेशीपन देखाउनुपर्छ। विजयलाई प्रतिशोध, अपमान वा दम्भमा बदल्नेहरूले सत्ता त पाउलान्, तर इतिहासको सम्मान पाउँदैनन्। साँचो विजेता त्यो हो, जसले आफ्ना आलोचकलाई पनि शत्रु होइन, राष्ट्रको साझेदार ठान्न सक्छ।

हार्नेहरूका लागि पनि लोकतन्त्रमा अपरिहार्य भूमिका छ। हारपछि आक्रोश, विघटन, वा असहिष्णुताको बाटो रोज्नु जनादेशको सम्मान होइन, अपमान हो। सभ्य, जिम्मेवार र दूरदर्शी प्रतिपक्ष लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो। सही निर्णयमा समर्थन गर्ने र गलत निर्णयमा दृढ विरोध गर्ने संस्कार बिना राष्ट्र स्वस्थ रहँदैन। प्रतिपक्ष हुनु भनेको देशको विरोध गर्नु होइन; देशलाई गलत बाटोमा जानबाट रोक्ने जिम्मेवारी बोक्नु हो। देश जलाएर प्रतिपक्ष बन्न सजिलो छ, देश जोगाएर प्रतिपक्ष बन्न कठिन छ। तर इतिहासले सधैँ कठिन बाटो रोज्नेहरूलाई नै सम्झिन्छ। जो हारेर पनि राष्ट्रको पक्षमा उभिन्छ, ऊ पराजित हुँदैन; ऊ लोकतन्त्रको नैतिक उचाइमा उभिएको हुन्छ।

तर चुनावपछिको सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी फेरि पनि जनतामाथि नै आउँछ। चुनावअघि जुन पार्टीको नारा लगाए पनि, चुनावपछि देश सबैको हो।अब जित्नेको अन्धभक्ति र हार्नेको अन्धसमर्थनमा अल्झिने समय होइन। अब सिर्जनात्मक, सहयोगी र जिम्मेवार नागरिक बन्ने समय हो। सरकार सही बाटोमा हिँड्दा साथ दिने, गलत हुँदा स्पष्ट रूपमा प्रश्न गर्ने, भ्रष्टाचार देख्दा बोल्ने, राम्रो काम हुँदा स्वीकार गर्ने, र आवश्यक पर्दा जनताले नै प्रमुख प्रतिपक्षको नैतिक भूमिका निभाउने संस्कार निर्माण गर्नुपर्छ। लोकतन्त्र मतदानको दिन सकिँदैन; वास्तवमा त्यहीँबाट झन् सुरु हुन्छ। मत हालेर घर फर्कँदा जिम्मेवारी सकिँदैन, त्यहाँबाट नागरिकता अझ गहिरो बन्छ। देशलाई केवल सरकारहरूले जोगाउँदैनन्; सचेत, साहसी र जिम्मेवार जनताले जोगाउँछन्।

अन्ततः देश कुनै एक दल, एक नेता, एक समूह वा एक विजेताको मात्र होइन—सबैको हो। अब हामीले मत हाल्नेछौँ, तर त्यहि समयदेखि अझ ठूलो काम बाँकी रहनेछ: परिणामलाई मर्यादित बनाउने, असहमतिलाई सभ्य बनाउने, र राष्ट्रलाई साझा बनाउने। हामीले धेरै निराशा देखेका छौँ, धेरै वाचा भंग भएका देखेका छौँ, धेरै अवसरहरू खेर गएको देखेका छौँ; तर त्यसैले आशा मरेको हुँदैन। जबसम्म नागरिकको विवेक जीवित छ, जबसम्म इमानलाई पूरै हराउन दिइएको छैन, जबसम्म जिम्मेवारीको आवाज पूर्ण रूपमा मौन भएको छैन, तबसम्म नेपालका लागि अझै अन्तिम उत्तर बाँकी छ। राष्ट्रलाई धेरैपटक निराश तुल्याइए पनि आशाको अन्तिम दीप निभिसकेको हुँदैन। जबसम्म विवेक, इमान र जिम्मेवारी जीवित छन्, तबसम्म नेपालका लागि भोलि अझै सम्भव छ।आउनुहोस्, शान्त, सभ्य र सचेत भएर मतदान गरौँ, र मतपत्रमा आफूले चाहेको नेपालको भविष्य लेखौँ।